ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ. Արցախը պատրաստվում է մայիսյան Եռատոնին...
«ՓՈԽԶԻՋՈՒՄ»...
Հետաքրքիր է, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ցանկացած համախոհ, գաղափարակից, առիթ թե անառիթ, իր սուրբ պարտքն է համարում անպայման խոսել Արցախյան հարցի կարգավորման «փոխզիջումային տարբերակի» մասին... Բայց առայսօր ես չեմ լսել, որ Ալիևի համախոհ, նրան պաշտող-աստվածացնող կամ, ընդհակառակը՝ նրան ատող, նրան անիծող, նրա վարչախմբին ընդդիմադիր մի թուրք-ազերի երբևէ արտաբերի ՓՈԽԶԻՋՈՒՄ բառը...
Պարոնայք, ի՞նչ եք հասկանում «փոխզիջում» ասելով։ Լավ, ենթադրենք թշնամուն հանձնեցիք ազատագրված հողերը (որ կնշանակի Արցախի վերջի սկիզբը), ազերին ի՞նչ պիտի «փոխզիջի» մեզ՝ մեր անկախությո՞ւնը՝ որ արդեն ունենք, ազատությո՞ւնը՝ որ արդեն ունենք...
Հաղթանակից սկսած 20 տարի շարունակ մեր, այսպես կոչված, դիվանագիտության բանուգործը կարծես միայն այն է եղել, որ հող նախապատրաստի այդ Հաղթանակը հակառակորդին հանձնելու համար։ Դա արդեն ոչ թե Արցախի, այլ Հայաստանի վերջը կլինի...
Մեծ հաշվով, հայ դիվանագիտությունը միշտ էլ գետնաքարշ է եղել։ Բայց երևանաբնակ հասարակ, շարքային մարդիկ ինչո՞ւ են ստրկահաճորեն կառչել «մեր ունեցածի մի մասը տանք, որպեսզի լավ ապրենք» տխմար գաղափարից։ Արդեն մի ողջ Հայրենիք՝ Մեծ Հայք, Արևմտյան Հայաստան ենք տվել թշնամուն, մնացած մի բուռ հողից մի մեծ կտոր Վրաստանին ենք նվիրել (Ջավախքը), ազերիներին հանձնված Նախիջևանում վաղուց հայ չկա, «խաչքարերի ջարդ» օպերացիան էլ շուտով կավարտվի...
Մա՛րդ Աստծո, այդքանը տվել, պատսպարվել ես հազիվ 29 հազար քառ կմ. քարաբեկորի վրա, անունը դրել՝ ՀՀ, դրանից կյանքդ լավացա՞վ, երջանկության բանալին գտա՞ր... Թե՞ Արցախը, այնուհետև Մեղրին, Զանգեզուրն էլ պիտի տաս, Երևանը քաղաք-պետություն դարձնես, որ 5-6 հազարամյա «էրված սիրտդ» վերջապես հովանա...
Ազատագրված հողերը թշնամուն հանձնելու կողմնակիցները պատճառաբանում են, թե «հրադադարի 18 տարիներն աշխատել են ի վնաս հայկական կողմի: Այդ տարիներին մենք չենք բնակեցրել ազատագրված տարածքները, Հայաստանի բնակչությունը նվազել է, Ադրբեջանի տնտեսությունն ու բանակի հագեցվածությունը ավելի մեծ տեմպերով են աճել...» և այլն, մոռանալով, որ արտագաղթի մեկնարկը տրվել է հենց Լ. Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ, ազատագրված տարածքները չբնակեցնելու առաջին «կազմակերպիչն» էլ հենց նա է եղել։
Երևանի իրենց փափուկ սենյակներում նստած, աշխարհին 9-րդ կամ 19-րդ հարկի իրենց նեղ պատուհաններից նայող այս մարդիկ չեն կարողանում հասկանալ, որ «ՓՈԽԶԻՋՈՒՄ» օպերացիա, որպես այդպիսին՝ չկա, գոյություն չունի։ Դա, այսպես կոչված, միջազգային հանրության (ԱՄՆ, ԵԱՀԿ և այլն) մեզ նետած խայծն է, որ մեր դիվանագետ տղերքը հաճույքով կտցել են...
Թուրքի համար «ՓՈԽԶԻՋՈՒՄ» օպերացիան ընդամենը քող է, շղարշ է, իրականությունն անիրականից ծածկող վարագույր է։ Թուրքը ուզում է ԲՈԼՈՐԸ։ Այն էլ՝ միանգամից։ «Փոխզիջման» նրա պատկերացրած տարբերակը միայն այս կարող է լինել՝ այսօր 7 շրջանները ստանալ, վաղը՝ մնացածը։ Նա ուզում է, որքան հնարավոր է, մոտեցնել այդ «այսօր»-ն ու «վաղ»-ը բաժանող բաժանարար գիծը... Ահա նրա ողջ դիվանագիտությունը...
Մենք կամ մաս-մաս պիտի տանք, կամ՝ ամբողջը միասին։ Կամ՝ ոչինչ չտանք։ Այդ հարցը «սառեցնենք» և զբաղվենք մեր կենսական հիմնական խնդրով՝ Ազատ, Անկախ, Ժողովրդավարական և Հզոր երկիր կառուցենք՝ հընթացս վերաբնակեցնելով թե՛ ազատագրված, թե՛ լքված մեր բնակավայրերը...
ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ
ՀՈՒՇԱՀԱՄԱԼԻՐԸ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՎԵԼ-ՎԵՐԱՓՈԽՎԵԼ է,
ԻՍԿ «ԲԵԼԱՌՈՒՍԻ ԱՆԻՎԸ» ԴԱՐՁՅԱԼ ՄՆԱՑԵԼ Է
Ստեփանակերտի Հուշահամալիրում վերջին երկու ամսում վերանորոգման-վերակառուցման մեծ աշխատանքներ են տարվել։ Նախկին քարուքանդ սալահատակը փոխարինվել է նոր, գեղեցիկ, հղկված քարերից պատրաստված սալարկով։ Հուշահամալիրում ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմի նահատակների հիշատակին կանգնեցվել են նոր հուշակոթողներ, հուշաքանդակներ և պատերազմում մեր Հաղթանակը խորհրդանշող այլ քանդակներ...
Ամեն ինչ որակապես բարեփոխվել է, գեղեցիկ ու գրավիչ տեսք ստացել։ Ընդհանուր այս գեղեցկության ֆոնին ուղղակի անտրամաբանական է Հավերժական կրակի վերևի կանաչ մարմարե սալիկի վրա պառկեցրած, այսպես կոչված, ծաղկեպսակի ներկայությունը։ Ծաղկեպսակ ներկայացնող պղնձասև մի անհեթեթություն, որին ստեփանակերտցիները կնքել են՝ «Բելառուսի պակրիշկա» անունը։
«Երկտասնամյակ շարունակ ԼՂՀ ղեկավարները, շարքային քաղաքացիներն ու հյուրերը պարբերաբար ծաղիկներ են դնում կլոր այդ անհեթեթության վրա: Մի՞թե այս 20 տարում հնարավոր չէր դրա տեղը գեղեցիկ մի հուշակոթող կանգնեցնել՝ Արցախյան ազատամարտի նահատակների հիշատակին: Մինչև ե՞րբ պիտի ծաղիկներ դնենք անշնորհք «պակրիշկայի» վրա»,- երկու տարի առաջ տպագրվել էր մեր թերթում։ Ոչինչ չունենք ավելացնելու ասվածին...
«ՆՈՐ ԷՋ»-Ի ԽՄԲԱԳՐԱԿԱԶՄ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՊԵՏՔ Է ՊԱՏՐԱՍՏ ԼԻՆԻ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԿԱՅԾԱԿՆԱՅԻՆ,
ԱՅԼԵՎ՝ ՏԵՎԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ
Հայաստանը պետք է պատրաստ լինի ոչ միայն կայծակնային, այլև՝ տևական պատերազմի Ադրբեջանի հետ: Այդ մասին ապրիլի 27-ին Երևանում մտավորականների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց ՀՅԴ-ական պատգամավոր Արթուր Աղաբեկյանը:
«Եթե վաղը Հայաստանին պատերազմ հայտարարեն, ապա մենք պատրաստ ենք պաշտպանվել, բայց ոչ մեր բյուջեով ու քաղաքականությամբ: ՀՅԴ-ն միակ ուժն է, որն ի վիճակի է ապահովել երկրի իրական անվտանգությունը: Դրա համար պետք է արթնացնել երկրի պաշտպանության նկատմամբ հարգանքը, իսկ բանակում ծառայելը դարձնել հեղինակավոր և հարգի գործ»,- ասաց նա:
Միաժամանակ, դաշնակցական գործչի կարծիքով, այնպիսի փոքր երկիրը, ինչպիսին Հայաստանն է, ի վիճակի չէ ունենալ ամբողջապես պայմանագրային հիմքունքներով կազմված բանակ: «Այդպիսի առաջարկներն իրատեսական չեն: Արհեստավարժ զինծառայողներից բացի, մեզ անհրաժեշտ է նաև կանոնավոր զորակոչային բանակ: 1992 թվականին մենք դեմ էինք Ղարաբաղի կանոնավոր բանակի ստեղծմանը, առաջարկում էինք հասնել Բաքու:
Այն ժամանակ մեր առաջարկը մերժվեց, և ժամանակը ցույց տվեց այդ որոշման սխալական լինելը: 1994 թվականի ապրիլի 12-ին ստորագրվեց հրադադարի մասին համաձայնագիրը: Ապրիլի 13-ից ժամանակն սկսեց աշխատել մեր դեմ: Սկսվեց պատերազմի սպասողական վիճակը: Այդ պատճառով մենք պետք է պատրաստ լինենք դրան: Մենք իրավունք չունենք հանգիստ լինել, երբ սահմանին սպանվել են մեր երեք հայրենակիցները»,- ասաց Աղաբեկյանը:
News.am
ԿԱՆԱԴԱՅՈՒՄ ՀԱՄԵՐԳՈՎ ԵՆ ՆՇԵԼ ՇՈՒՇԻԻ ԱԶԱՏԱԳՐՄԱՆ 20-ՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԸ
Հայաստանի դեսպանության հովանավորությամբ և Կանադահայոց Թեմի Առաջնորդարանի կազմակերպությամբ Մոնրեալի հրչակավոր Քլոդ Շամփայն դահլիճում ապրիլի 28-ին մեկնարկել են Շուշիի ազատագրման 20-րդ տարեդարձին նվիրված տոնակատարությունները Կանադայում: Միջոցառման պատվավոր հյուր՝ ԱՄՆ-ում և Կանադայում ԼՂՀ ներկայացուցիչ Ռոբերտ Ավետիսյանն իր ողջույնի խոսքում ընդգծեց Շուշիի ազատագրման շրջադարձային նշանակությունն Արցախի ազատամարտի համար: ՀՀ դեսպան Արմեն Եգանյանը, վերհիշելով Շուշիում օտարազգիների հաստատման փաստը և գրեթե երկու դար հետո բերդաքաղաքի ազատագրման հերոսամարտը, կոչ է արել մշտապես միասնական գործել՝ ի փառս հայրենիքի և հայ ժողովրդի: Կանադահայոց թեմի առաջնորդ Բագրատ Եպիսկոպոս Քալստանյանը կոչ է արել բոլորին տեր կանգնել ձեռքբերումներին և հաղթանակներին: Երկու համերգները Մոնրեալում ապրիլի 28-ին և 29-ին անցել են լեփ-լեցուն դահլիճներում՝ բուռն խանդավարությամբ: Շուշիի ազատագրման 20-ամյակին նվիրված հանդիսությունները շարունակվելու են Տորոնտոյում և Վանքուվերում:
Հայաստանյան և արտասահմանյան մամուլի էջերից...
Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման միակ ճանապարհը խաղաղ ճանապարհն է,- գտնում է Հայաստանում ԱՄՆ արտակարգ և լիազոր դեսպան Ջոն Հեֆերնը՝ ընդգծելով, որ այդ մասին բազմիցս հայտարարել են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները:
«Մենք դատապարտում ենք հրադադարի ռեժիմի խախտումները: Մենք նաև դատապարտում ենք որոշ առաջնորդների հռետորաբանությունը: Ինչպես նշվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների առաջնորդների հայտարարություններում, անհրաժեշտ է պահպանել հրադադարի ռեժիմը, ռազմական հռետորաբանությունն անթույլատրելի է, անհրաժեշտ է վերահսկողություն զենքի ձեռքբերման առումով և անհրաժեշըտ է փնտրել հակամարտության խաղաղ կարգավորման ճանապարհներ»,-հայտարարել է ամերիկացի դիվանագետը:
Հիշեցնենք, որ ընթացիկ տարվա սկզբից Ադրբեջանը հրադադարի ռեժիմը խախտել է մոտ 4600 անգամ՝ գերազանցելով նախկին «ռեկորդները»: Ապրիլի վերջին օրերին շփման գծում որոշ աղաղակող փաստեր էին արձանագրվել. ադրբեջանական ԶՈՒ-ն ԼՂՀ-ի ուղղությամբ գնդակոծել էր սանիտարական մեքենան, իսկ Հայաստանի հետ շփման գծում գնդակոծվել էր Դովեղ գյուղի մանկապարտեզը:
Հայաստանում ոչ մի այլ քաղաքական ուժ չի պաշտպանում ազգային շահերն այնպես հետևողականորեն, ինչպես ՀՅԴ-ն: Մայիսի 2-ին Ազատության հրապարակում ՀՅԴ ամփոփիչ հանրահավաքում հայտարարել է ՀՅԴ Գերագույն մարմնի անդամ, պատգամավոր Արմեն Ռուստամյանը: Նրա խոսքով, ՀՅԴ-ն հետևողականորեն հանդես է եկել ազգային արժեքների և նրանց պաշտպանության օգտին, որովհետև հավատում է իր ճշմարտացիությանը:
«Ուստի Դաշնակցությանը պետք չէ գնալ փոխզիջումների. լինի Թուրքիան, թե՝ Ադրբեջանը: Մենք ասում ենք. «Ղարաբաղը հանրապետություն է, ոչ թե՝ ինքնավար մարզ»: Մենք ասում ենք. «Չենք վերադարձնի ազատագրված տարածքները, քանի դեռ չեն վերադարձրել մեր օրինական հողերը»: Մենք ասում ենք. «Մի՛ մոռացեք, որ Նախիջևանը Հայաստանի պատմական մասն է» և մենք ասում ենք. «Մենք պարտավոր ենք և կպայքարենք Ջավախքի հայերի իրավունքների համար, նրանց մշակույթի և լեզվի իրավունքի իրացման համար»: Էլ ո՞վ է բացի ՀՅԴ-ից ասում դա: Ոչ ոք: Այ այստեղ էլ երևում է, թե ով է ազգային, ով՝ ոչ»,- ասել է Ռուստամյանը, Ազատության հրապարակից հաղորդում է NEWS.am-ի թղթակիցը:
Քաղաքական գործչի խոսքով, որպեսզի Հայաստանն իսկապես ազատ ու ժողովրդավարական լինի, պետք է ոչ միայն փոխել այս իշխանություններին, այլև ձևավորել պետական իշխանության ինստիտուտը, նախագահական կառավարման ձևից անցում կատարել դեպի խորհրդարանական: «Մենք չենք ուզում նմանվել հեքիաթի վիշապին սպանող հերոսին, ով հետո ինքն է հրեշ դառնում: Թող նախագահական աթոռն այդպիսի գայթակղություն չստեղծի, որն ի հայտ է գալիս, երբ մեկ մարդն այդքան մեծ լիազորություններ է ստանում: Հենց այդ պատճռով հանրապետությունը պետք է լինի խորհրդարանական, իսկ ընդդիմությանը պետք է իշխանության վերահսկման գործուն մեխանիզմներ տալ: Եթե այլ քաղաքական ուժեր խոսում են ժողովրդավարությունից, ինչու նրանք դա չեն անում»,- իր խոսքն է ամփոփել Ռուստամյանը:
Եվրախորհրդարանի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի վերաբերյալ վերջին բանաձևերից պարզ է, որ Եվրամիությունը կանգնել է վերջինիս կողմը: Այս մասին NEWS.am-ի թղթակցի հետ զրույցում ասաց Արտաքին քաղաքականության գերմանական ընկերակցության ԱՊՀ և Ռուսաստանի հետազոտական ծրագրերի տնօրեն Ալեքսանդր Ռարը: Նրա խոսքով՝ միակ պատճառը, որ ԵՄ-ն ղարաբաղյան հակամարտության գոտուց հայկական զորքերի դուրս բերում չպահանջեց, այն էր, որ ԵՄ-ն ձգտում է հարցի խաղաղ կարգավորման հակամարտության մասնակից կողմերի միջև:
Հարցին, թե ինչու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները համապատասխան գնահատական չտվեցին սահմանամերձ գոտում Ադրբեջանի գործողություններին, մասնավորպես մանկապարտեզի գնդակոծմանը, երեք հայ զինվորների սպանությանը, փորձագետն ասաց. «Խնդիրն այն է, որ ղարաբաղյան հակամարտությունը մասնավորապես, և ընդահուր առմամբ այն, ինչ կատարվում է Հարավային Կովկասում, Եվրոպայում այսօր առանձնապես չի քննարկվում: Հիմնական իրադարձությունները ծավալվում են կողքին՝ գոյություն ունի Իրանի հետ պատերազմի վտանգ: Բացի այդ, այսօր ամերիկյան ազդեցությունը Հարավային Կովկասում բավականին ուժեղ է: Ուստի ԵՄ-ն ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջոցով բավարարվեց դժգույն հայտարարությամբ, որով մտահոգություն հայտնեց ստեղծված իրավիճակի առնչությամբ»,- նկատեց Ռարը:
Ադրբեջանական կողմը տարեցտարի ավելացնում է հրադադարի ռեժիմի խախտումների թիվը: Այդ մասին Հայաստանի ԶՈՒ գլխավոր շտաբի ներկայացուցիչ գնդապետ Անդրանիկ Մկրտումյանը հայտնել է ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրշիկի դաշտային օգնականներ Խրիստո Խրիստովին և Իրժի Աբերլեին՝ նախօրեին կայացած ԵԱՀԿ-ի դիտարկման ընթացքում:
Ընթացիկ տարվա սկզբից մինչև ապրիլի 30-ը ադրբեջանական ԶՈՒ-ն հրադադարը խախտել է շուրջ 4600 անգամ: Հակառակորդի սադրիչ գործողություններին հայկական կողմը պարբերաբար ստիպված է լինում պատասխանել: «Մեր կողմից հրաձգությունը ճնշելու համար շուրջ 450 անգամ պատասխան կրակ է բացվել՝ ուղիղ տասն անգամ ավելի քիչ: Թվերն ամեն ինչ ասում են»,- նշել է Անդրանիկ Մկրտումյանը:
Հակառակորդի կողմից հրադադարը խախտելու արդյունքում ընթացիկ տարվա սկզբից զոհվել են 5, վիրավորվել՝ 7 հայ զինծառայողներ: ընդ որում՝ միայն ապրիլ ամսին՝ 4 հոգի վիրավորվել, 3-ը զոհվել են: «Բոլոր սպանվածները Տավուշի ուղղությամբ են եղել»,- նշել է գլխավոր շտաբի ներկայացուցիչը:
Ինչպես հաղորդվել էր ավելի վաղ, օրերս ադրբեջանական կողմը մի շարք սադրիչ գործողություններ է ձեռնարկել. Ղարաբաղյան ուղղությամբ ապրիլի 24-ին հրաձգության էր ենթարկվել սանիտարական մեքենան, ապրիլի 25-ին կրակել էին Դովեղ գյուղի ուղղությամբ, ընդ որում՝ 40 րոպե շարունակ՝ որպես թիրախ ընտրելով մանկապարտեզը, ապրիլի 26-ին Հայաստան ներխուժած ադրբեջանցի դիվերսանտները հրաձգության էին ենթարկել ռազմական մեքենան՝ սպանելով երեք զինծառայողների:
2011թ. Ադրբեջանը հրադադարը խախտել է ավելի քան 12 600 անգամ, 2010թ.՝ 7200, 2009թ.՝ 4600 անգամ: 2008թ. արձանագրվել էր 3500 խախտում, 2007թ.՝ շուրջ 1400: 2006թ. ադրբեջանական կողմը հրադադարը խախտել էր շուրջ 600 անգամ:
«Հայ դատի» վաշինգթոնյան գրասենյակի մամլո քարտուղար Էլիզաբեթ Չուլջյանը «Ազատություն» ռադիոկայանի հետ զրույցում հաստատել է ԱՄՆ-ի հայերի՝ Ալիևի այցի օրերին բողոքի ակցիա կազմակերպելու մտադրությունը: «Անկասկած, ԱՄՆ-ի հայկական համայնքը պատրաստ է Ալիևին «դիմավորել» և քննարկել Հայաստանի և Ղարաբաղի նկատմամբ Ադրբեջանի սադրանքների հարցը: Այդ այցն առիթ է մեզ համար զրուցելու լրատվամիջոցների և մեր քաղաքական առաջնորդների հետ»,- նշել է Չուլջյանը: «Ի վերջո, ԱՄՆ-ի ղեկավարությունը և Կոնգրեսը պետք է հստակ զգուշացնեն Ադրբեջանին այն մասին, որ Հայաստանի և Ղարաբաղի նկատմամբ հարձակողական քաղաքականությունը պարզապես անընդունելի է»,- ընդգծել է նա:
Իլհամ Ալիևը Նյու Յորք կայցելի մայիսին: Այցը կապված է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում Ադրբեջանի նախագահության հետ:
ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հրապարակային դիվանագիտական հայտարարությունները պետք է «լղոզված» լինեն, բայց Ադրբեջանի հետ իրական խոսակցությունը տարվում է կուլիսների ետևում: Այս մասին ասաց քաղաքագետ, Կովկասի ինստիտուտի փոխտնօրեն Սերգեյ Մինասյանը՝ մեկնաբանելով Մինսկի խմբի համանախագահների վերջին հայտարարությունը Ադրբեջանի կողմից հրադադարի ռեժիմի կոպտորեն խախտման վերաբերյալ:
«Դիվանագիտական հայտարարությունը մի բան է, լուրջ «խոսկակցությունը»՝ մեկ այլ, որը համոզված եմ, որ տեղի է ունեցել,- նկատեց Մինասյանը:- Պետք է ռեալ գնահատել իրավիճակը: Նման միջադեպեր կարող են լինել այնքան ժամանակ, քանի դեռ Ադրբեջանն ունակ է ցուցադրել իր դժգոհությունն ու անհամաձայնությունը ձևավորված իրողության հետ: Սակայն ավելի հեռուն նա չի համարձակվում գնալ, ինչը պայմանավորված է երկու գործոնով՝ հակամարտության գոտում ռազմաքաղաքական հավասարակշռության և միջազգային հանրության, մասնավորապես, ԵԱՀԿ ՄԽ-ի, դիրքորոշմամբ: Բոլորի համար ակնհայտ է, որ կա սահման, որը Բաքուն անցնել չի կարող»:
News.am
ԷՐՈԶԻԱ՝ ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ
Ռուս-թուրքական հարաբերությունները ներառում են բազմատարածաշրջանային օրակարգ՝ Բալկաններից մինչև Կենտրոնական Ասիա, որն ընդգրկում է Կովկասն ու Մերձավոր Արևեքը և էներգետիկ ոլորտում նրնց երկկողմ հարաբերութունները: Շատ է գրվել ռուս-թուրքական ռազմավարական մերձեցման և դրան նպաստող գործոնների մասին, սակայն այդ հարաբերությունների համար 2011-ը դժվար էր, իսկ 2012-ը՝ ոչ ավելի լավ:
Մի շարք հարցերին վերաբերող զարգացումները թույլ են տալիս շատ պատճառներ նկատել՝ ենթադրելու համար արագ, բայց ոչ համաչափ էրոզիա այդ հարաբերություններում:
Ռուս-թուրքական տարաձայնությունն արտացոլում է Ռուսաստանի և Թուրքիայի՝ նորից ձեռք բերված համառությունը տարածաշրջանային մրցակցության այն ոլորտներում, որոնցում մինչ օրս նրանց միջև անորոշություն էր տիրում: Թուրքիայի համառությունը հատկապես դրսևորվում է Սիրիայի, Կիպրոսի և Իսրայելի հարցերում: Հավանաբար, դա պայմանավորված է այն ընկալմամբ, որ նրա՝ «զրո խնդիր հարևանների հետ» նախկին քաղաքականությունը դժվարությունների բախվեց՝ որ կողմից էլ նայես...
Թուրքական առաջնորդները պնդում են, թե Թուրքիան ներկայումս խոշոր և անկախ խաղացող է, ուստի պետք է պնդի իր շահերը նորովի, ինչն ապշեցուցիչ կերպով հիշեցնում է Մոսկվայի նմանատիպ համառությունը: Հաշվի առնելով Ռուսաստանի հավակնությունները նույն դերին և նույն խնդիրների հարցում՝ մի քանի ուղղություններով Թուրքիայի հետ հակամարտությունը, հավանաբար, անխուսափելի է:
Մոսկվան ՆԱՏՕ-ի անդամներին սպառնացել էր հակահրթիռային պաշտպանության հարցում: Նա նաև մշտապես հայտնում է իր վճռականությունը՝ ԱՊՀ-ն փակ ռուսական բլոկի վերածելու վերաբերյալ. միտում, որը կարող է թուրքական և եվրոպական էներգամատակարարումը դնել Մոսկվայից կախվածության ռիսկի տակ և կխանգարի Թուրքիայի հավակնություններին Կովկասում, եթե ոչ Կենտրոնական Ասիայում:
Իրականում Կովկասը այս ոչ այնքան գաղտնի հակասությունների օրինակ կարող է ծառայել: Ադրբեջանա-թուրքական մերձեցումը, որի մի մասը էներգետիկ գործարքն է, խոչընդոտում է Հայաստանի հետ հարաբերությունների նորմալացմանը, որը նախկինի պես ստանում է ռուսական կողմի ռազմական օգնությունը՝ Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների հնարավոր վերսկսման համար:
Քանի դեռ Թուրքիան չի դադարում Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը կապել ղարաբաղյան խնդրի լուծման հետ, առաջընթացն անհնար կլինի: Հաշվի առնելով Կովկասի նկատմամբ Ռուսաստանի կայսերական ծրագրերը, ԱՄՆ դիրքորոշումը, թե այդ երկու հարցերը չպետք է կապել, դոնկիխոտական և անիրական են թվում. նույնիսկ այն դեպքում, երբ Վաշինգտոնը իրավացիորեն պնդում է, որ Լեռնային Ղարաբաղում ստատուս քվոն չի կարող երկար պահպանվել և որ դա հրատապ խնդիր է: Իհարկե, ԱՄՆ դիրքորոշումը չի կարող բանակցային կարգավորման բերել՝ հաշվի առնելով տեղական իրողությունները:
Այն պահից, երբ WikiLeaks-ի բացահայտումները ցույց տվեցին, որ Ադրբեջանը լիարժեք համագործակցություն է ցանկանում ՆԱՏՕ-ի հետ և ասում է, որ անգամ կքննարկի ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու հարցը, եթե չլիներ Ռուսաստանի և Իրանի ենթադրվող դիմակայությունը, նրա հրաժարումը Ռուսատանի այդ թափանցիկ նեոիմպերիալիստական հնարքից, զարմանք չի հարուցում:
Մոսկվան, հավանաբար, նույնպես կարծում է, որ Վաշինգտոնը փորձում է վերածնել Բուշի վարչակազմի «Մեծ Կովկասի» նախագիծը, որի նպատակը Անդրկովկասի դուրս բերումն էր Ռուսաստանի ուղեծրից և ղարաբաղյան գործընթացում Ռուսաստանին ինչ-որ կերպ փոխարինելը: Թուրքիայի վերախմբավորումն Ադրբեջանի հետ նրան ակնհայտորեն դնում է Ռուսաստանի և Հայաստանի հակադիր կողմում, և եթե ԵՄ-ն քայլեր ձեռնարկի՝ գործընթացին միանալու և այնտեղ Ռուսաստանի դիրքերը թուլացնելու համար, չի բացառվում, որ Թուրքիան կլինի Բաքվի կողմում՝ ընդդեմ Երևանի և Մոսկվայի:
Բացի այս գործընթացներից, Կովկասում ավելանում է լարվածությունը՝ հիմնականում Ռուսաստանի այն մտավախությունների պատճառով, որ ԱՄՆ-ի կամ Իսրայելի հարվածը Իրանին կարող է «արտահոսել» դեպի այս տարածաշրջան, եթե ոչ Կնետրոնական Ասիա: Ինչի մասին էլ չվկայեն այդ ռազմական քայլերը, դրանք, իհարկե, Թուրքիայի հետ բարեկամության խորացման չեն հանգեցնի:
ՅՈՆԿՅՈՒ ԿԻՄ
Սեուլի Հանյան համլասարանի պրոֆեսոր
ՍԹԻՎԵՆ ԲԼԱՆԿ
ԱՄՆ ռազմական քոլեջի ռազմավարական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտի պրոֆեսոր
«The Cutting Edge»-ում հրապարակված հոդվածից
ԻՍԿ ԵԹԵ ԱՅՆՈՒԱՄԵՆԱՅՆԻՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄ ԼԻՆԻ՞...
Հնարավոր պատերազմի դեպքում Արցախի քաղաքացիական բնակչության անվտանգության խնդրի մասին «Եթե վաղը պատերազմ լինի» վերնագրով «Նոր էջ»-ում հոդված է տպագրվել անցյալ տարվա փետրվարյան համարում։ Այն տպագրվել էր նաև հայաստանյան պարբերականներում։ Եվ՝ ոչ մի արձագանք իրավասու մարմինների, հատկապես նրանց կողմից (քաղաքացիական պաշտպանության և այլն), ովքեր թեկուզ իրենց «մունդիրի պատիվը» պաշտպանելու համար պարտավոր էին ձայն հանել, փորձել ինչ-որ կերպ արդարացնել իրենց անգործունեությունը, որի պատճառով վաղը կարող ենք անդառնալի խոշոր կուրուստներ ունենալ բնակչության շրջանում։
Առայսօր ոչ ոք չի ժխտում պատերազմի վերսկսման հնարավորությունը։ Իսկ Ադրբեջանն օրուգիշեր հոխորտում է օրեցօր աճող իր ռազմական բյուջեի և «օկուպացված տարածքները զենքի ուժով ազատագրելու» մասին։ Դա նաև Հայաստանի և հակամարտության կարգավորման խնդրով զբաղվող միջնորդ երկրների վրա ճնշում գործադրելու ձև է նաև։ Բայց ոչ ոք չի կարող ժխտել, որ թշնամին երբ զգա իր ռազմական գերազանցությունը, անպայման կփորձի զենքի ուժով հարցու լուծել հօգուտ իրեն։
Կրկին հիշեցնենք հայտնի արտահայտությունը. «Եթե պատից հրացան է կախված, ապա այն մի անգամ կրակելու է»։ Առիթ թե անառիթ, թշնամին պարբերաբար «պատից կախ իր հրացաններից» է խոսում։ Մի այլ հայտնի ճշմարտություն էլ կա՝ «Խաղաղություն ես ուզում, պատրաստվիր պատերազմի»։
Ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմից շուրջ երկու տասնամյակ հետո արդյո՞ք իրեն հնարավորինս պաշտպանված է զգում Արցախի շարքային քաղաքացին։ Արդյո՞ք իրենց պաշտպանված են զգումԱրցախի ամենախոշոր բնակավայրում՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ապրող կանայք, երեխաներն ու ծերերը։ Հատկապես երբ գաղտնիք չէ, և այդ մասին ակնարկում են նաև քաղաքագետները, ռազմագետներն ու այլ մասնագետներ՝ նոր պատերազմն ամենևին նման չի լինելու նախորդին, այն ավելի կործանարար է լինելու ու բազմիցս մեծ զոհեր հենց խաղաղ բնակչության շրջանում են լինելու։
Մենք ունենք քաղաքացիական պաշտպանություն, որտեղ մարդիկ են աշխատում, պարբերաբար աշխատավարձ, ստանում։ Հետո «վաստակած հանգստի» են անցնում և բարձր թոշակ ստանում։ Բայց նրանք գոնե մի անգամ տեսե՞լ են, թե ինչ վիճակում են Արցախի ամենախոշոր քաղաքի շենքերի նկուղները, որտեղ երկու տասնամյակ առաջ ազերիների օդային ու հրետանային գրոհներից պաշտպանվում էին քաղաքացիները։ Եթե վաղը հակառակորդը հանկարծ սկսի հեռահար հրանոթներից ու այլ նորագույն զինատեսակներից և օդից հրթիռակոծել ու ռմբահարել մայրաքաղաքը, որտե՞ղ են պատսպարվելու խաղաղ բնակիչները։ Իրենց շենքերի նկուղներո՞ւմ, որտեղ հակասանիտարական վիճակ է, և որոնք աղբանոց են հիշեցնում ու առնետներն են տերուտնօրինություն անում այնտեղ։ Որոշ նկուղներ ամիսներով «ողողված» են լինում ջրով, անգամ՝ կոյուղու խարխուլ խողովակներից թափված։ Լրիվ զուրկ են էլեկտրական գծերից...
Նկուղների մաքրման աշխատանքներն իրականացնում է բնակարանային շահագործման տնտեսությունը, որը քաղաքապետարանի կողմից նախապես ստանում է մաքրման ենթակա շենքերի ցուցակը: Մեր տեղեկություններով՝ դրանց մաքրման համար քաղաքային բյուջեն 2011թ-ին հատկացրել է ընդամենը 767 հազար դրամ, և մաքրվել է 16 շենքի նկուղ։
Խորհրդային տարիներին մայրաքաղաքի որոշ հատվածներում ապաստարաններ կային, անգամ հակագազերի որոշ քանակություն էր պահվում այնտեղ։ Ո՞վ գիտե, թե հիմա այդ հատուկենտ ապաստարաններն ինչ վիճակում են։
Ստեփանակերտում բազմաթիվ, այսպես կոչված, «խրուշչովկաներ» կան՝ խորհրդային նախկին առաջնորդի ժամանակներում կառուցված շենքեր, որոնք նկուղներ չունեն։ Դրան հավելենք նաև, որ շուկայական հարաբերությունների հաստատման և օրինական անօրինության վերջին մեկևկես տասնամյակում շենքերի գետնահարկերն ու նկուղային հատվածները սեփականվել են բազմաթիվ նոր տերերի կողմից, ովքեր դրանք դարձրել են բար ու ռեստորան, սրճարան ու խանութ կամ, այսպես ասած, գիշերային զվարճավայրեր։ Նկուղների վարձակալությունը տրվում է Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կողմից. 1 քառ. մետրի համար սահմանված է տարեկան 3600 դրամ: Վարձակալող կողմը կնքում է պայմանագիր, ըստ որի պատերազմի վերսկսման ժամանակ պարտավորվում է 6 ժամում ազատել նկուղը:
Հետաքրքիր է, անսպասելի օդային հարձակման ենթարկված Ստեփանակերտի բնակիչներին պետք է խնդրել՝ 6 ժամ սպասե՞լ, որպեսզի գետնահարկ օբյեկտի տերը «կարգավորի» այն ու տրամադրի քաղաքացիներին։ Իսկ եթե այդ պահին նա այլ թաղամասում գտնվող իրենց շենքում է և զբաղված է իր հարազատների տեղավորման խնդրո՞վ։ Այդ դեպքում ինչպե՞ս պիտի վարվել։ Թշնամուն խնդրել սպասե՞լ... 6 անորոշ ժամ՝ այն դեպքում, երբ պատերազմի ժամանակ յուրաքանչյուր վայրկյանը կարող է տասնյակ, հարյուրավոր մարդու կյանք արժենալ...
Իսկ մնացած հազարավոր քաղաքացիները, ովքեր նկուղ չունեն, որոնց նկուղներն աղբանոց են հիշեցնում, ի՞նչ պիտի անեն։ Ստեփանակերտում այսօր քանի՞ ստորգետնյա ապաստարան կա և որքա՞ն մարդ կարող են պատսպարել դրանք։ Այս մասին պատասխանատու որևէ չինովնիկ մտածե՞լ է։ Այս մեկևկես «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» ժամանակահատվածում քաղաքացիական պաշտպանության կողմից գոնե մի անգամ անցկացվե՞լ է փորձնական «օդային տագնապ»։ Գոնե մի անգամ քաղաքացիներին բացատրե՞լ են, թե հակառակորդի հնարավոր օդային հարձակման ժամանակ ինչ պիտի անեն քաղաքացիները՝ կանայք, երեխաները, ծերերը...
Դպրոցներում երբեմն «օդային տագնապ» են հայտարարում։ Աշակերտները շտապ լքում են դպրոցի շենքն ու վազում դուրս... Հնարավոր պատերազմի և օդային հարձակման դեպքում էլ պիտի՞ նրանք իրենց «անվտանգությունը» գտնեն բաց երկնքի տակ...
Հակառակորդը վաղը կարող է պայթեցնել քաղաքին խմելու ջուր մատակարարող ջրատարը։ Ստեփանակերտում քանի՞ գործող աղբյուր կա, որպեսզի բնակչությունը կարողանա հոգալ իր ջրի խնդիրը։ Տարրական ինքնապաշտպանական այս հարցերի մասին Քաղաքացիական պաշտպանության և այլ ծառայության ղեկավարները, երկրի անվտանգության խնդիրներով զբաղվող պաշտոնյաները երբևէ մտածե՞լ են...
Ստեփանակերտում գրեթե շենք չի մնացել, որին վերջին 10-15 տարում կցված չլինի մի նոր մասնավոր շինություն։ Խնդիրն այն չէ, որ աղճատվում է քաղաքի ճարտարապետական դեմքը։ Միջին ուժգնության ցանկացած ստորգետնյա ցնցում կարող է «ռեզոնանսի օրենքի» համաձայն հողին հավասարեցնել ծանրության կենտրոնը փոխած այդ շինությունները՝ իրենց բնակիչներով։ Նման ավերածության տեղիք կարող է տալ նաև շրջակայքում պայթած ոչ շատ հզոր ռումբը, հրթիռը...
Ստեփանակերտում շարունակ էլիտար շենքեր են վեր խոյանում։ Կարծես Արցախի ողջ տարածքը յուրացրել-պրծել ենք, քաղաքի կենտրոնական մասերում գտնվող միանգամայն կանգուն և ամուր շենքերն են քանդում ու տեղը մի նոր «առևտրի կենտրոն» կամ նման այլ անհեթեթություն կառուցում։ Մայրաքաղաքի կենտրոնն աջ ու ձախ պատում են մարմարե սալիկներով։ Նոր կառուցած մի շենք չկա, որ բոլոր չորս կողմերից մարմարով սալիկապատված չլինի... Արդյո՞ք դա այսօր թիվ 1 անհրաժեշտությունը ռազմական դրության մեջ գտնվող մեր երկրի համար, որ սոցիալական խնդիրների ծայրը չի երևում։
Այս ամենո՞վ ենք վաղը դիմագրավելու նենգ հակառակորդի արկածախնդիր ձեռնարկումը։ Բանակն ուժեղ և մարտունակ է, եթե ամուր է թիկունքը, եթե զինվորը համոզված է, որ լիովին պաշտպանված է իր ընտանիքը։
Ի պատասխան «եթե վաղը պատերազմ լինի...» հարցի, շարունակ հակադարձում ենք՝ «Չէ, չպիտի՛ լինի և չի՛ լինելու, որովհետև մենք խաղաղասե՛ր ազգ ենք ու խաղաղությո՛ւն ենք ուզում...», կարծես պատերազմի լինել-չլինելու հավանականությունը պայմանավորված է միայն մեր պատերազմ չուզելու և խաղաղություն ուզելու ցանկությամբ։ Եվ ոչ թե հնարավոր պատերազմը կանխելու մեր նպատակաուղղված գւրծողություններով և արդեն անխուսափելի պատերազմը հնարավորինս քիչ կորուստներով դիմագրավելուն միտված կոնկրետ գործողություններով։
Վերջում կրկին հիշեցնենք Նժդեհի գաղափարակից Հայկ Ասատրյանի խոսքերը. «Հայը խաղաղության համար աշխարհի ամենաանփույթ ժողովուրդն է: Հայը չի հավատում պատերազմին, և դրա համար պատմական ամեն դեպք ընդունում է իբրև անակնկալ, իբրև «անամպ երկինքից ժայթքող կայծակ»: Նա տակավին չի հասկանում կենսաբանաբարոյական այս երկու ճշմարտությունների իմաստը՝ խաղաղության ժամանակ պետք է նախապատրաստվել միայն մեկ բանի համար՝ պատերազմի, իսկ պատերազմի ընթացքին կամենալ միայն մեկ բան՝ հաղթանակ»։
«ՆՈՐ ԷՋ»
ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԴՐԱԽՏՆ ՈՒ ՀԱՄԱՑԱՆՑԱՅԻՆ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
Թե՛ Հայաստանում, և թե՛ մերձավոր ու հեռավոր սփյուռքում բազում են ամենօրյա հայրենասիրական կոչերով, քաղաքական դատողություններով կամ ուսուցողական վերամբարձ քննադատությամբ հանդես եկող հայրենակիցները: Համացանցը լի է ֆորումների կամ սոցիալական ցանցերի էջերում թուրքական դրոշակներն այրող վերիրային ազգայնականներով, անկեղծ նվիրյալներով, իմաստուն կամ իմաստակ վերլուծաբաններով և այլն:
Արդար լինելու համար՝ չարժե հապճեպ ու ընդհանրացնող եզրակացություններ անել նրանց հայրենասիրության անկեղծության չափի ու խորության վերաբերյալ: Սակայն, վերիրային տիրույթը, որքան էլ կարևոր է Հայաստանի տեղեկատվական անվտանգության համար, այնքան էլ ինքնաբավ չէ՝ համազգային խնդիրներին գործնական և արդյունավետ ընթացք հաղորդելու առումով: Ամենաառաջնայինն ու միակ էականը եղել և մնում է հայրենադարձությունը:
Հայաստանում և սփյուռքում կան հարյուրավոր, թերևս՝ հազարավոր հայեր, որոնք անկեղծորեն երազում են Հայրենիքում ապրելու, ստեղծագործելու, չարչարվելու և վայելելու մասին: Նրանցից շատերը տարակուսում են, արդյո՞ք նրանք ի վիճակի են ընտելանալ հայաստանյան միջավայրին, Հայաստան տեղափոխել և պահպանել իրենց ձեռներեցության մի մասը, հաղթահարել հայերենի անբավարար իմացությունը և այլն: Ի՜նչ խոսք, ներկայիս հայոց միջավայրը հեռու է կատարյալ լինելուց, բայց, միաժամանակ, այն ոչ մեկի առջև անհաղթահարելի պատնեշներ չի հարուցում, առավել ևս՝ երիտասարդների համար: Դրա մասին վկայում են գիտակից հայրենադարձության տասնյակ հաջողված նախադեպեր: Իհարկե, խնդիրները, արհեստական և անտրամաբանական խոչընդոտները լինելու են դեռ երկար ժամանակ, բայց սրանցից և ոչ մեկն իր բնույթով անհաղթահարելի համարվել չի կարող:
Խոսքս, սակայն, այլ բանի մասին է: Ո՞վ է խանգարում ցանցային հայրենասերներին իրականություն դարձնել Հայրենիքում ապրելու իրենց ամենահամարձակ երազանքները: Ինչո՞ւ սեփական ուժերով և նախանձախդրությամբ չձգտել Հայրենիքում ստեղծել ազգային կամ բնապահպանական երազած անաղարտ միջավայր:
Այսօր մենք ունենք ազատագրված Արցախ: Արցախի լեռներում և դաշտավայրերում կան հարյուրից ավելի լքված դրախտային բնակավայրեր: Ի՞նչն է խանգարում համացանցային հայրենասերներին, ազգայնականության կամ բնապահպանության ջատագովներին ըստ գաղափարական և կացութաձևային նախասիրությունների խմբեր կազմավորել, ճանաչողական, ապա և գործնական քայլեր ձեռնարկել՝ երազած դրախտն ազատագրված հայրենի հողում արարելու և ընդհանուր գաղափարի շուրջ կենդանի համայքներ հիմնադրելու ուղղությամբ: Այդպիսի խմբերի ինքնակազմավորումից հետո կարելի է ծավալել համահայկական արշավ՝ նրանց համար բնավորման անհրաժեշտ ծախսերը հայթայթելուև աջակցությունն ապահովելու համար:
Վա՞տ է, որ ազգայնականներն ի մի հավաքվեն, համայնք ստեղծեն, ազգագրական կենցաղի վերժամանակյա գեղեցիկ ավանդույթներ վերականգնեն, անգամ՝ տեղում (ցանկության դեպքում) ազգային տարազ կրեն և այլն: Գաղափարական կամ հայրենակցական սկզբունքով համայնքներ հիմնադրելու համաշխարհային փորձը վկայում է վերջինիս արդյունավետ լինելու մասին՝ պատմական արհավիրքների բերմամբ ազգային հանրության որոշ շերտերի համար առավել հարմար միջավայր ձևովորելու հարցում:
Արդյո՞ք չարժե միասնական ջանքերով օգնել Հայրենիքի մասին երազող մեր հայրենակիցներին՝ երազանքներն իրականություն դարձնելու և նրանց հայրենասիրական մղումները կյանքի կոչելու գեղեցիկ առաքելության հարցում:
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔԱՆԱՆՅԱՆ
Քարվաճառ
ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԱՆՔԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ
ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔ
Խորհրդային գաղափարախոսության կաղապարների ազդեցության ներքո շատերը շարունակում են կարծել կամ ներքին համոզմունք ունենալ, որ երկրի զարգացման բուն ուղին՝ խոշոր արդյունաբերության և հանքարդյունաբերության մեջ է: Եթե արդյունաբերական համալիրների կառուցումն ու դրանց արտադրանքի արտաքին՝ խիստ մրցակցային շուկայում իրացումը դիտվում է բարդ և ժամանակատար գործ, ապա հանքարդյունաբերությունն ընկալվում է որպես անհատապես արագ հարստանալու և պետության հարկային մուտքերն ավելացնելու դյուրին միջոց: Պարզագույն տեխնոլոգիաներով առաջնային հումքն ընդերքից կորզելը և այն արտերկրյա վերամշակողներին վաճառելն, իրոք, մեծ ջանք կամ գրագիտություն չի պահանջում: Միաժամանակ, հետխորհրդային տարածության քաղաքական (այսու իսկ՝ տնտեսական) վերնախավերի հումքային մատակարար լինելու պատրաստակամությունը մեծապես ձեռնտու է նաև զարգացած արևմտյան տերություններին, քանզի առաջնային հումք արտահանելու և ապօրինի մենաշնորհներ հաստատելու հաշվին ներքին տնտեսական գերակայություն պահպանող իշխանությունը ոչ միայն նրանցից էական կախման մեջ է հայտնվում, այլև բնազդորեն կամ գիտակցաբար խեղդում է իրենց երկրների մտավոր և արտադրական ներուժը՝ չեզոքացնելով միջազգային շուկայում մրցակցային նոր ախոյանների ի հայտ գալը:
Տեղայնացնելով խնդիրը՝ փաստենք, որ մեզ բնորոշ մի շարք յուրահատկություններով հանդերձ, Արցախը տիպաբանորեն մարմնավորում է վերոնկարագրյալ պատկերը և թելադրում այն հաղթահարելու հրամայականը:
Մի կողմից, հաշվի առնելով հետպատերազմական վերականգնման ահռելի ծավալները և դրանք հրատապորեն սպասարկելու հրամայականը, ընկալելի է իշխանության և բնակչության սկզբնական ոգևորությունը՝ Արցախի ընդերքի շահագործման միջոցով զբաղվածության հարցը և պետեկան եկամուտներն ավելացնելու խնդիրը լուծելու առումով: Ի՜նչ խոսք, ասենք, հիշելով Դրմբոնի և հարակից գյուղերի սոցիալ-տնտեսական վիճակը նախքան հանքի շահագործումն ու այժմ, տեսնում ես նկատելի և համակողմանի առաջընթաց: Նման աշխուժացումն այս տարածքը շատ վաղուց չի ունեցել: Նշենք, որ գեթ արտաքին տեսքով, Դրմբոնի ներկայիս հանքավայրը շահեկանորեն տարբերվում է ՀՀ տարածքում խորհրդային շրջանից գործող հանքերից: Հուսանք նաև, որ Մաղավուզի գործարկվելիք հանքավայրը, որպես օրինակ, հետևի Դրմբոնի ներդրած նոր «չափանիշներին» (թեև դրանք էլ մասնագետ բնապահպանի գնահատմամբ խիստ անբավարար են):
Այսուհանդերձ, որքան էլ պահպանվեն միջազգայնորեն ընդունված բնապահպանական չափանիշները, յուրաքանչյուր հանք շարունակելու է մնալ բնպահպանական աղետ, որն՝ ի տարբերություն անմիջապես ստացվող և արագորեն ծախսվող կամ մսխվող եկամուտների, ունենալու է երկարաժամկետ ծանր հետևանքներ: Հաճախ՝ բնության հասցված վնասը վերականգնելու համար կպահանջվեն դարեր կամ, անգամ, հազարամյակներ:
Արցախի ողջ տարածքով հանքարդյունաբերող միավորների տարածման դեմ մեր կարծիքը հիմնված չէ սոսկ բնապահպանական կարգի դատողությունների կամ նախասիրությունների վրա: Մաքուր բնական միջավայրը՝ ջրերի, անտառների, բարձրադիր մարգագետինների և բնական այլ շերտերի անաղարտությունը հեռահար ռազմավարական պաշար է, որն արդեն մոտակա տասնամյակներում ունենալու է ահռելի քաղաքական կարևորություն: Արդեն այսօր ռազմաքաղաքական ծրագրավորման ոլորտում առաջատար շատ գիտահետազոտական կենտրոններ հրապարակավ հանդես են գալիս, օրինակ, «ջրային պատերազմների» կանխատեսմամբ: Զարգացած երկրները վաղուց գիտակցել են բնական անաղարտ միջավայրի պահպանության ռազմավարական նշանակությունը և վերջին տասնամյակների ընթացքում ձեռնամուխ են լինում նախորդ շրջանում արդյունաբերական և հանքարդյունաբերական հզորությունների հասցրած վնասների չեզոքացմանը:
Այս առումով, Արցախը կանգնած է թվացյալ երկընտրանքի առջև. մի կողմից՝ հարկ է օր առաջ վերականգնել պատերազմից ավերված հարյուրավոր բնակավայրեր և լուծել անթիվ սոցիալական խնդիրներ, որոնց համար հանքարդյունաբերության ընձեռած եկամուտները շատ կարևոր են. մյուս կողմից՝ պետք է ամենայն աչալրջությամբ պահպանել Արցախի բնական միջավայրի հնարավորինս համապարփակ անաղարտությունը՝ գիտակցելով վերջինիս օրըստօրե աճող ռազմավարական արժեք լինելու իրողությունը:
Թվացյալ երկընտրանքի շրջանակից դուրս գալու համար կարելի է հիշատակել շատ ոլորտներ՝ բարձրագույն տեխնոլոգիաների ասպարեզից մինչև գյուղատնտեսություն և զբոսաշրջություն: Նկատի ունենալով զբոսաշրջության մշակութային և քաղաքական հայտնի բաղադրիչ պարունակելու հանգամանքը՝ ոլորտում առկա խնդիրներին, խոչընդոտներին և զարգացման տեսությանը նպատակահարմար ենք համարում անդրադառնալ առանձին հրապարակումների շարքով, իսկ ստորև քննարկելու ենք գյուղատնտեսության զարգացման ընդհանուր հայեցակարգի ընդամենը որոշ տարրեր:
Նախ՝ նշենք, որ Արցախն ունի գյուղատնտեսության որոշ ճյուղերի զարգացման համար նպաստավոր ընդարձակ դաշտ: Արցախի հարավային և արևելյան դաշտավայրերն ընձեռում են այգեգործության և հացահատիկային կուլտուրաների մշակման լայն հնարավորություններ: Եթե հացահատիկային կուլտուրաների դեպքում մենք արդեն այսօր ունենք որոշակի առաջընթաց, ապա Արցախի հարավ-արևելյան մասի այգեգործական ներուժը դեռևս շատ քիչ է օգտագործվում:
Բավարարվենք առավել նշանակալից խնդիրների հիշատակմամբ: Արցախի մերձարաքսյան տարածքները՝ Քաշաթաղի և Հադրութի շրջանների հարավային թևերը շարունակում են մնալ թերբնակեցված, հատկապես՝ Խուդափերինից մինչև Հորադիզ ընկած հատվածում: «Թուֆենկյան» հիմնադրամի հարավային ուղղությամբ հիմադրած միակ բնակավայրի՝ Առաջամուղի համար ընտրված տեղանքը միանգամայն անպատեհ էր: Մեխակավանին («ջաբրայիլ»ե) հարող զուգահեռ չոր ձորակում կառուցված սույն գյուղի բնակիչները բախվում են խմելու և ոռոգման ջրի հարատև պակասության խնդրին, մինչդեռ Արաքսի ափի երկայնքով ձգվող ավերակ գյուղատեղիները՝ ջրի, այգիների ու ցանքատարածությունների առումով անհամեմատ ավելի նպաստավոր էին վերաբնակիչների կյանքը կենցաղային հարմարություններով և տնտեսական հեռանկարով օժտելու համար:
Քաշաթաղի հարավում իրավիճակն ավելի բարվոք է, բայց նույնպես հեռու է բավարար լինելուց: Տարածքի խիստ թերբնակեցված լինելու հանգամանքը հանգեցրել է նրան, որ ցորենի դաշտերը զգալի չափով պատկանում են խոշոր ստեփանակերտաբնակ հողատերերին և մշակվում սեզոնային հիմունքներով տարածք փոխադրվող բանվորական ուժի կողմից: Խորը վրդովմունքով արձանագրում ենք նաև այն, որ ազատագրմանը հաջորդած տարիներին ընթացել է և տեղ-տեղ այսօր էլ շարունակվում է խորհրդային շրջանից մնացած ոռոգման հանգուցային խողովակաշարերի ապօրինի ապամոնտաժումն ու վաճառքը: Ոռոգման ջրի պակասը և տեղում կայուն բնակչության բացակայությունը լրջագույն խոչընդոտներից են՝ մերձարաքսյան տարածքների ներուժից հիմնավորապես օգտվելու համար:
Բոլորովին առանձին քննարկման նյութ է՝ Արաքսի ափին առևտրատնտեսական յուրահատուկ կարգավիճակ և ժամանցային գրավչություն ներկայացնող գոտիների ստեղծումը, որի մասին խոսելն այս պահին նույնպես նպատակահարմար չենք համարում:
Եզրափակելով՝ նշենք, որ Հարավային Արցախի գյուղատնտեսական կարողությունների վերականգնման համար պահանջվում է երկարամյա պետական ծրագիր, որի առանցքային բաղադրիչը պետք է լինի բնակարանաշինությունը՝ վերաբնակեցման կարևորագույն նախապայմանը: Միաժամանակ, հարկ է դադարեցնել արտադրական ենթակառուցվաքների թալանը:
Այժմ անդրադառնանք գյուղատնտեսական այլ ոլորտի՝ անասնապահությանը: Անասնապահությունը խթանելու առումով պետության առջև ծառացած խոչընդոտներն ավելի նվազ են և հեշտորեն կարգավորվող:
Քարվաճառն ամբողջությամբ և Քաշաթաղի հյուսիսային թևն անասնապահական և մեղվապահական իսկական դրախտավայր են: Այստեղ հնարավոր է պահել ահռելի անասնաքանակ ունեցող հարյուրավոր տնտեսություններ՝ ապահովելով ոչ միայն Հայաստանի, այլև Իրանի և Վրաստանի մսամթերքի պահանջարկի որոշակի մաս՝ բնությանը հասցնելով զրո կամ ոչ էական և հեշտորեն վերականգնվող վնաս: Քարվաճառ-Հյուսիսային Քաշաթաղ գոտու անասնապահական ներուժն, ի դեպ, Խոհրդային Ադրբեջանի տնտեսության հիմնասյուներից էր:
Ի՞նչ կարող է անել պետությունն այսօր: Նախ՝ պետք է վերջ դնել «նոր բնակավայրեր չհիմնադրելու» 2005 թվականից ի վեր տարվող ապապետական քաղաքականությանը և վերսկսել բնակարանային շինարարությունը անտառային և մարգագետնային բնական շերտերի սահմանագծին գտնվող գյուղերում (Քաշաթաղում հարկ է նպաստել այդ գոտու գյուղերի ամրապնդմանը, որոնց մեծ մասը, բարեբախտաբար, բնակեցվել է դեռևս 1994-1999 թթ. ժամանակահատվածում): Կրկին հիշեցնենք, որ Քարվաճառի շրջանի ձորամիջյան բնակավայրերը, թե՛ պատմական անցյալում, և թե՛ խորհրդային շրջանում ունեցել են սոսկ սպասարկու նշանակություն, մինչդեռ գյուղերի և անասնապահական համալիրների մեծ մասը տեղավորված էր հենց անտառային և մարգագետնային շերտերի սահմանագծին՝ ելնելով վերջինիս անասնապահության համար առավելագույնս նպաստավոր գոտի լինելու ակնբախ հանգամանքից:
Նոր գյուղերի հիմնադրումը (պատերազմի հետևանքով լքված բնակավայրերի տեղում) և անասնապահական վարկավորման տրամաբանված ու մատչելի կարգի հաստատումը հաշված տարիների ընթացքում ապահովելու է շրջանի ժողովրդագրական պատկերի վերափոխումն ու տնտեսական արագընթաց զարգացումը: Տարեկան երկու-երեք գյուղերի վերականգնումը՝ սկզբնապես 10-20, ապա ամեն տարի՝ 3-5 տների վերակառուցմամբ՝ նոր և իրական շունչ է հաղորդելու Քարվաճառի շրջանին: Բոլորովին պատահական չէ, որ անասնապահական ամենախոշոր մասնավոր տնտեսություններն այսօր կենտրոնացած են հենց հիշյալ գոտու վերաբնակեցված միակ բնակավայրում՝ Նոր Մանաշիդում:
Ժամանակն է գիտակցելու, որ անասնապահությունը՝ խելամիտ պետական քաղաքականության դեպքում կարող է ոչ հեռավոր ապագայում դառնալ արտադրական ծավալների և եկամուտների առումով հանքարդյունաբերությանը միանգամայն մրցակից տնտեսության ոլորտ, որն առաջինի պես չի սպառնալու մեր ամենամեծ հարստությանը՝ բնության զարմանահրաշ անաղարտությանը: Հարկ է պարզապես պետական մտածողության ծիլեր դրսևորել, վերաբնակեցման գոտում տներ կառուցել և վերաբնակիչների ագարակային տիպի տնտեսություններին աջակցել:
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔԱՆԱՆՅԱՆ
Artsakh Today
Ո՞ՒՄ ՕԳՏԻՆ Է ԱՇԽԱՏՈՒՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հայրենասիրությունը դա էություն է. ի ծնե՝ գեներից եկող, արյան բաղադրության մեջ երակներում հորդող։ Այն քարոզով, հորդորելով, պատվաստովի, ձեռքբերովի լինել չի կարող...
Հարգելի ընթերցող հիմա փորձենք միասին վերլուծել զինադադարի պահից սկսած մեր երեք նախագաների դիվանագիտական «հաջողություններն ու ձեռքբերումները»... Ինչպես գիտենք, 1994թ. հունիսի 12-ին գործողության մեջ մտավ կրակի դադարեցման վերաբերյալ համաձայնագիրը, որը Ռուսաստանի Դաշնության անմիջական միջնորդությամբ կնքվեց Լեռնային Ղարաբաղի, Ադրբեջանի և Հայաստանի Հանրապետության կողմից՝ Բիշքեկում և ստացավ «Բիշքեկյան համաձայնագիր» անվանումը:
Ո՞ւմ է գաղտնիք, որ շուրջ չորս տարի տևած Ղարաբաղի ազատագրական, հայրենատիրական պատերազմի հաղթանակը ձեռք բերվեց հազարավոր զոհերի, զրկանքների գնով... Հազարավոր նվիրյալների կյանքեր խլեց, հազարավոր մայրեր որդեկորույս դարձան, հազարավոր կանայք այրիացան, երեխաները որբացան... բայց արդյո՞ւնքը... Ինչպե՞ս կարելի էր այսքան անպատասխանատու անտարբերությամբ, սնանկ դիվանագիտական ռազմավարական գիտելիքներով ներկայանալ բանակցությունների և արյունով ձեռք բերած 12 հազ. քառ. կմ ազատագրված մեր հայկական հողերի ճակատագիրը մատնել բախտի քմահաճույքին. ավելի ճիշտ՝ Ադրբեջանի բարի կամքին:
Մի՞թե դիվանագիտական խայտառակ պարտություն չէ, երբ պարտվող կողմն է իր կամքը թելադրում հաղթողին։ Սա երևի աշխարհի պատմության մեջ չգրված ու չլսված միակ ու եզակի դեպքն է և չի տեղավորվում մարդկային նորմալ տրամաբանության սահմաններում: Ինչո՞ւ չարժևորվեց մեր հաղթանակը, ինչո՞ւ կրակի դադարեցումով վերջնականորեն չվճռվեց Ղարաբաղի կարգավիճակի ճակատագիրը՝ կամ ԼՂ հանրապետություն, կամ վերամիավորումը մայր հայրենիքին: Ադրբեջանական կողմը 100% ընդունում էր իր պարտությունը, այլապես ինչքան էլ միջազգային կառույցները ճնշում գործադրեին, կամ Ռուսաստանը միջնորդությամբ հանդես գար, միևնույն է, Հեյդար Ալիևը կրակի դադարեցման համաձայնագիր երբեք չէր կնքի: Հայկական կողմի աններելի սխալն էր, եթե հրադադարի դադարեցումը պայմանավորված չէր վերջնականորեն Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցի լուծմամբ, ուրեմն այդ համաձայնագրի տակ ստորագրություն դնելը առնվազն դավաճանություն էր:
Հեյդար Ալիևը ուղղակի խնդրում էր մեր բոլոր դաշնակիցներին, միջազգային կառույցներին, որպեսզի միջնորդեն, որ Հայաստանը դադարեցնի ռազմական գործողությունները: Գիտակցում էր, որ պատերազմի շարունակությունը բերելու էր նոր զոհեր, նոր տարածքների կորստի, քանզի ադրբեջանցի զինվորի մոտ բարոյահոգեբանական անկում էր, պարտվողի հոգեբանությունն էր տիրում ադրբեջանական բանակում, իսկ հայկական կողմը հաղթականորեն տարածք-տարածքի հետևից գրավելով առաջ էր շարժվում...
Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ի՞նչ ուզեց ապացուցել միջազգային կառույցներին... Իսկ 2008-ին նա՝ որպես նախագահի թեկնածու, նախընտրական հանրահավաքներում այսպիսի «լուսավոր» մտքեր էր շաղ տալիս հավաքվածների վստահությունը շահելու համար. «Որպեսզի Հայաստանը տնտեսապես հզորանա ու հայ-թուրքական սահմանը բացվի, պետք է հրաժարվենք Հայոց ցեղասպանության պահանջատիրությունից, իսկ Ղարաբաղն էլ պետք է լինի Ադրբեջանի կազմում՝ լայն ինքնավարությամբ»: Լ. Տեր-Պետրոսյանն էն գլխից գիտեր, թե ինչ քար է գցել փոսը, որը ո՛չ ինքը և ո՛չ էլ ուրիշ մեկը չի կարող հանել, դրա համար էլ ցուցանում էր ստեղծված վիճակից դուրս գալու «միակ ու ճիշտ» ուղին՝ «Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում լայն ինքնավարությամբ»: Հավաքվածներից ոչ-ոք չհանդգնեց հարց ուղղել առաջին նախագահին՝ «Եթե Ղարաբաղի կարգավիճակը տեսնում էր Ադրբեջանի կազմում, բա մեր կռիվն ինչի՞ համար էր. այսքան արյունը, մութը, ցուրտը, սովը, զրկանքները, արտագաղթը...»։
...Փաստերը գալիս են ապացուցելու, որ Ղարաբաղյան պատերազմի ազատագրական, հայրենատիրական հաղթանակների համար մեր նվիրյալներին ենք պարտական, իսկ Լ. Տեր-Պետրոսյաններն ակամայից էին ներքաշվել այդ պատերազմին, այլապես տեր կկանգնեին արյունով ձեռք բերված մեր հողերին, հաղթանակներին, ու սակարկության մեջ չէին մտնի բանակցությունների սեղանների շուրջ. ցավոք, մեր հաղթանակները հողին հավասարեցվեց հենց Բիշքեկում:
Հիմա երկրորդ նախագահի դիվանագիտական «հաղթանակների» մասին։ Արդարության առաջ չմեղանչելու համար պետք է խոստովանեմ, որ տնտեսապես անդունդի եզրին կանգնած Հայաստանը փրկվեց լոկ Ռոբերտ Քոչարյանի շնորհիվ: Նա Ղարաբաղի «ստատուս քվոն» պահպահնելով 10 տարի, բանակցային գործընթացը «սառեցնելու» հաշվին զարկ տվեց տնտեսությունը բարձրացնել չգերազանցված մակարդակի, արձանագրելով տնտեսական աննախադեպ աճ. (որի համար խորին շնորհակալություն): 1998 թ. սեպտեմբերին Ռ. Քոչարյանը ՄԱԿ-ի բարձր ամբիոնից առաջին անգամ բարձրաձայնեց Հայոց ցեղասպանության ու Հայ Դատի պահանջատիրության հարցը, իսկ այնուհետև 2004-ի հունիսին Ստրասբուրգում ԵԽԽՎ ամբիոնից Էրդողանի և Ալիևի երեսին շպրտեց. «Թուրքիան ցեղասպանություն է իրագործել հայ ժողովրդի նկատմամբ, ու մենք պահանջատեր ենք», իսկ Ալիևին էլ ասաց՝ «Ղարաբաղը երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում և ինքնորոշվել է Սովետական կարգերի փլուզումից անմիջապես հետո՝ Ադրբեջանից առաջ»:
Այս ելույթները հույսի լույս վառեցին շատերիս հոգիներում... Գոտեպնդվեցինք, որ այսուհետ հուսալի ձեռքերում են մեր ազգային խնդիրները... Շուրջ 10 տարի ինֆորմացիայի բլոկադա էր. հանրությանն անհասանելի էր, թե մեր Նախագահն ու արտգործնախարարն ի՞նչ են բանակցում համանախագահների, կամ Ադրբեջանի հետ, քանզի ամեն բան գաղտնիության քողի տակ էր արվում, իբր բանակցային գործընթացին չվնասելու համար:
Առաջին լուրջ սխալ քայլը, որ ակնբախ էր և անհանգստացնող, դա Ղարաբաղյան կողմի դուրս մնալն էր բանակցային գործընթացից: Մեր անհանգստությունները սկիզբ առան 2007-ից, երբ շրջանառության մեջ դրվեց «Մադրիդյան սկզբունքներ»-ի ստորագրման փաստը ու դարձյալ գաղտնի... Բայց երբ վերջապես հնարավոր եղավ կոտրել ու բացել չարաբաստիկ գաղտնիության սնդուկի յոթ կողպեքները, հանրությանը հասանելի դարձան «Մադրիդյան սկզբունքներ» անվանումն ստացած փաստաթղթի հայավնաս ձևակերպումները, այդ միֆը հօդս ցնդեց...
Անկախությունից անցել է շուրջ 20 տարի, սակայն այդպես էլ չհասունացավ հայ քաղաքական, ռազմավարական միտքը. այն դեռ սաղմնային փուլում է, և դեռ դեգերում ու խարխափում է մոլորության լաբիրինթոսում: Մոլորություն, որ նախագահ Սերժ Սարգսյանն ազգին մատուցեց իր «Ֆուտբոլային դիվանագիտության» քայլով։ Հենց ֆուտբոլային հրավերքի պահին ես Բաց նամակով դիմեցի Սերժ Սարգսյանին... (Այդ նամակը տպագրվել է նաև «Նոր էջ»-ում - խմբ.)։
...Կարծում եմ՝ հասունացել է ժամանակը, որ նախագահ Սերժ Սարգսյանը քաղաքական կամք ցուցաբերի ու սրբագրի ոչ միայն իր նախագահության օրոք արտաքին դիվանագիտության ասպարեզում թույլ տված սխալ քայլերը՝ կտրականապես հրաժարվի Շվեյցարիայում ստորագրված Հայ-թուրքական պրոտոկոլներից, այլ նաև երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք վավերացված «Մադրիդյան սկզբունքներից»...
...Ոչ միայն Հայոց Ցեղասպանության փաստի դատապարտումը, այլ խորհրդային տարիներին Ստալինյան ռեժիմի հետևանքով Ադրբեջանի կազմում հայտնված Արցախի ու Նախիջևանի ճակատագրերի վերջնական լուծումը քննելի դարձնել Հաագայի միջազգային դատարանում: Ինչպես նաև Թուրքիայի կողմից բռնազավթված մեր հայրենիքի՝ Արևմտյան Հայաստանի խնդիրը բարձրացնել: Մեր հայրենիքին՝ Արևմտյան Հայաստանին տեր դառնալու համար ունենք դատական գործընթացը շահող և մեր իրավունքները պաշտպանող այնպիսի հաղթաթղթեր, ինչպիսիք են Սևրի դաշնագրը և ՎՈՒԴՐՈ ՎԻԼՍՈՆԻ իրավարար վճիռը, որտեղ ամրագրված են մեր իրավունքները Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի նահանգների վրա՝ ընդհանուր առմամբ 103, 599 քառ. կմ... Այսօր, որպես Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ, ձեր ուսերին է դրված այդ առաքելությունը...
Ուրեմն, ի գործ*...
ՍՈՆԱ ԱՐՇՈՒՆԵՑԻ
Գրող-հրապարակախոս
Բրյուսել
www.louysworld.com
-----------------------------------------------
*Տպագրվում է կրճատումներով
ԴՈՒՔ ԱՐՏԱԳԱՂԹԻ ԳՈՎԱԶԴ ԵՔ ԱՆՈՒՄ...
Պարսիկ իմաստասերն ասում է. «Երբ մարդ լուռ է, դժվար է կռահել՝ նա գոհարավաճա՞ռ է, թե՞ բամբակ գզող»: Իսկ հայերս ունենք ոչ պակաս իմաստուն ասացվածք. «Սանդի մեջ ջուր է ծեծում»։
Այս օրերին Հայաստանում քաղաքական կուսակցությունների համագումարների թեժ մթնոլորտ է, և մրցադաշտը խիստ հագեցած է... Մենք՝ սփյուռքահայերս, մասնակցություն չունենք այս մրցավազքի մեջ, սակայն ինձ նմանները, որ Հայաստանում հարստություն ու բիզնես չունեն, պաշտոն ու դիրք չունեն ու ընտրելու ու ընտրվելու իրավունք չունեն, երբեմն-երբեմն փորձում են, մեր ժողովրդի շահերից ելնելով, իրենց սրտացավ կեցվածքը դրսևորել այն ամենի հանդեպ, ինչ կատարվում է Հայաստանում...
Խոսքս պրն Գ. Ծառուկյանի ու պրն Վ. Օսկանյանի ելույթների մասին է՝ հնչած «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության (ԲՀԿ) համագումարի ընթացքին...
Պրն Ծառուկյանը ասում է. «Այսօր մենք ինքներս մեզ պետք է հարց տանք.«Ինչպե՞ս է ստացվում, որ Հայաստանից դուրս ապրող եւ աշխատող մեր հայրենակիցները հասնում են լրջագույն հաջողությունների՝ կյանքի տարբեր բնագավառներում դառնալով հայտնի դեմքեր, գործիչներ: Ինչպե՞ս է ստացվում, որ հայը, արտագաղթելով օտար երկիր, կարողանում է մեկ-երկու տարում ոտքի կանգնել...»։
Հարգելի մեծահարուստ պրն Ծառուկյան, այս արտահայտությունը ոչ միայն անորակ բամբակ գզել է, այլ արտագաղթի բացահայտ գովազդ է: Ձեր ասածների մեջ ոչ մեկ իրականություն չկա: Հայաստանից արտագաղթածների մեծ տոկոսը վատ է ապրում: Այդ մարդկանց չվիրավորելու նպատակով չեմ նշում այն նվաստացուցիչ աշխատանքների ցանկը, որով նրանք զբաղվում են Հայաստանից դուրս: Դուք լավ գիտեք, թե Հայաստանից գաղթած հայ կանայք ինչպիսի անպատվաբեր աշխատանքով են զբաղված Թուրքիայում, Արաբական Էմիրաթներում, Իրանում և այլուր: Դուք և Ձեր կուսակցությունն, անշուշտ, տեղյակ եք, թե Կալիֆորնիայի բանտերում քանի հազար հայ կանայք ու տղամարդիկ են բանտարկված՝ գողության, անառակության, թմրադեղերի առ ու վաճառքի մեղադրանքներով, իսկ ժուլիկությամբ զբաղվող կազմակերպված բանդաները «մեծ համբավ» ունեն:
Եվրոպական սոցիալապես առավել բարեկեցիկ երկրներում Հայաստանից գաղթածների՝ նպաստով ապրողների թիվը համեմատվում է սոմալիցիների, թուրքերի ու բանգլադեշցիների հետ: Հայաստանի գաղթականների ծանր հոգեկան ու կարոտախտի տառապանքները գումարելով նշվածի հետ, ամեն մի ազնիվ, պատվախնդիր ու ազգասեր մարդու մոտ խորը ցավ է առաջանում: Պրն Ծառուկյան, այս մարդիկ Ձեր և ձեզ նման օլիգարխների զոհերն են: Դուք և Հայաստանը բռնագրաված Ձեր գործակիցներն են այս դժբախտությունների պատճառը:
Արդար լինելու համար մեջբերեմ Ձեր հետևյալ միտքը. «...Ուստի, մենք մեր երկրում այսօր ունենք լրջագույն խնդիր՝ ստեղծել համապատասխան պայմաններ, ընձեռել հնարավորություն, որ աշխատող մարդը չմտածի հեռանալու մասին, բարիք ստեղծի մեր երկրում»:
Գովելի ցանկություն է: Իսկ քսան տարի շարունակ ինչո՞վ էիք զբաղված (ընթերցողը կասի՝ թալանով): Դուք՝ Հայաստան երկիրը շահագործող օլիգարխներդ, աշխարհի առաջին ու վերջին կեղեքիչները չեք, դուք համաշխարհային դրամատիրական անարդար համակարգի մեկ օղակն եք...
Իսկ նոր բարգավաճած նախկին արտգործ նախարարը (ՆԱՆ)՝ պրն Վարդան Օսկանյանը ասում է. «Մայիսի 6-ին մենք ընտրելու ենք Հայաստանի նոր խորհրդարանը: Դա սոսկ խորհրդարանական ընտրություն չէ, դա Հայաստանի ապագայի ընտրությունն է...»։
Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ «Հայաստանի ապագայի ընտրությունն է»: Աստծո սիրույն, մի՛ վախեցրեք, ի՞նչ եք պատրաստվում անել: Հայ ժողովուրդը Ձեր աշխատանքի թղթապանակին լավ ծանոթ է... Պրն Օսկանյանը շարունակում է. «Հայաստանի բնակչությունը կազմում է 2 միլիոն 871 հազար մարդ: Այսինքն՝ մենք իջել ենք 3 միլիոնի հոգեբանական շեմից, և այլևս չենք կարող ասել, որ 3-միլիոնանոց երկիր ենք, որովհետև չենք: Ակնհայտ է, որ եթե առաջիկա տարիներին Հայաստանում սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և բարոյա-հոգեբանական իրավիճակը կտրուկ չփոխվի, ոչ հեռու ապագայում մենք արդեն հատած կլինենք 2,5 միլիոնի շեմը»:
Ինչպիսի՜ դառն իրողություն ու ցավալի ինքնախարազանում: Պրն ՆԱՆ, Ձեր իշխանության տարիներին ինչքա՞ն մարդ է արտագաղթել Հայաստանից և ինչու՞... Իմ հարցի պատասխանն արդեն դուք տվել եք. «Գնում են, որովհետև կորցրել են հույսն ու հավատը երկրի ապագայի նկատմամբ: Գնում են անարդարությունների պատճառով: Գնում են, որովհետև չեն վստահում: Գնում են, որովհետև չեն կարողանում հանապազօրյա հացը վաստակել»:
Գովելի է Ձեր համարձակությունը, այսպես հստակ պատասխանելու համար: Խնդրում եմ նույն համարձակությամբ պատասխանեք. Մարտի 1-ի ոճրագործությունից հետո քանի՞ հազար մարդ է լքել Հայաստանը: Դուք այդ ժամանակ երկրի արտգործնախարարն էիք և մեղսակից եք...
Դուք ասում եք. «Բարգավաճ Հայաստանն» իր տնտեսական քաղաքականության հիմնական թիրախ է դարձնելու տնտեսական աճը, աշխատատեղերի ստեղծումը և Հայաստանի յուրաքանչյուր քաղաքացու կենսամակարդակի բարձրացումը:
Պրն Օսականյան, մեր ժողովուրդը կյանքի փորձ ունի, երկրում տիրող դասակարգային կեղեքիչ տնտեսական համակարգում ձեր ասածները անհնարին է, անհամատեղելի ազատ շուկայական կապիտալիստական հարաբերություններում: Ձեր կուսակցապետը, նրա օլիգարխիկ ընկերներն ու կաշառակերության ու օրինազանցության մեջ հմտացած իշխանությունները, այդ թույլ չեն տալու:
Կապիտալիստական շահագործող սիստեմը ամբողջ աշխարհում սնանկանում է... Երկրագնդի կեսից ավելին, միլիարդավոր մարդիկ ապրում են աղքատության, անգրագիտության, գործազրկության, հիվանդությունների ու սոցիալական անապահովության ծայրահեղ վիճակում: Այս բոլորը դրամատիրական համակարգի դիկտատուրայի անարդար էության արգասիքներն են... Այս համակարգը Հայաստանում հրաշք գործել չի կարող...
Հարգելի նախկին սփյուռքահայ, Ձեր խոսքերի մեջ ժողովրդի ու երկրի առաջ ծառացած հարցերին ոչ մեկ գիտա-տնտեսական մոտեցում չկա... Հայաստանին ու մեր ժողովրդին կփրկի միայն տնտեսական համակարգային փոփոխությունը, որտեղ դուք «բարգավաճելու» և գիշատիչ «արծիվները» մեր ժողովրդի գլխին ճախրելու հնարավորություն չեն ունենալու*:
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ
The Royal Institute of Technology, Stockholm
HETQ.am
-----------------------------------------------
*Տպագրվում է կրճատումներով
ԱՆՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, Թե՞...
Սպիտակ գույնը խորհրդանշում է պարզություն, հարսի սպիտակ զգեստը՝ անմեղություն, բժշկի սպիտակ թիկնոցը՝ մաքրություն, սակայն միայն նյութական առումով: Երևի հենց այս հանգամանքն էլ «իրավունք է տալիս» յուրաքանչյուր չզլացողի հագնել բժշկական սպիտակ թիկնոցն ու իր ուսերին վերցնել մարդկային կյանքի նկատմամբ մեծ ատասխանատվությունը:
Բժշկի «պաշտոնը» միայն գումար վաստակելու միջո՞ց է, թե՞ բուժելու իրական ցանկություն: Մեր հանրապետության պարագայում այս հարցի պատասխանը ծայրահեղ ողբերգական է՝ նկատի ունենալով բժշկական համակարգի հասցեին ուղղված ժողովրդի պարբերաբար բողոքները, բուժվելու համար արտերկիր մեկնումը, տեղական բժիշկների նկատմամբ ունեցած թերհավատությունը, առավել ևս՝ այս ամենի մասին թաքուն անկյուններում խոսելը և տիրող իրավիճակի դեմ պայքարելու ցանկության բացակայությունը:
Նման անտարբերության արդյունքն էլ մարդկային կործանված ճակատագրերն են, մարդկային խլված բազմաթիվ կյանքեր: Նման անտարբերության զոհ դարձավ և Ռուզաննան, ով 32 տարեկան հասակում առաջնեկ երեխան ունենալու բերկրանքով բուժվելու նպատակով տեղափոխվել էր Ստեփանակերտի ծննդատուն: Դա սույն թվականի ապրիլի 3-ին էր: Ապրիլի 7-ից Ռուզաննայի մոտ սկսում են բարդանալ ցավերը և ավելի են սրվում ապրիլի 9-ին:
Երեկոյան նա վատանում է, ինչի մասին էլ տեղեկացնում է բուժքրոջը, վերջինս էլ կանչում է հերթապահ բժշկին՝ Մարինա Գրիգորյանին, ով հիվանդի մոտ ներկայանալով, ասում է, որ բուժող բժշկի բոլոր նշանակումներն արված են, իրենք անկարող են որևէ բան անել, ինչ պիտի լինի՝ լինելու է:
Բուժքույրը հիվանդին հորդորում է հանդիստ քնել ու ոչնչի մասին չմտածել: Սակայն երեխային կորցնելու մտքից քնելը հնարավոր չէր:
Երեկոյան ժամը 21:00-ից մինչև կես գիշերն անց հիվանդը գտնվում էր սուր ցավերի մեջ։ Տեսնելով, որ մենակ է, բժիշկն էլ ուշադրություն անգամ չի դարձնում, զանգում է քրոջը՝ Սուսաննային: Մոտ 20 րոպեից հիվանդի քույրը և ընկերուհին՝ Մարգարիտան (իմ համակուրսեցին)հիվանդասենյակում էին, որտեղ էլ կարողացել են մտնել ազատ կերպով, քանի որ բաց էր ընդհանուր դուռը, ինչն անթույլատրելի է:
Երբ նկատել են, որ հիվանդի մոտ արյունահոսություն է սկսված, դիմել են հերթապահ բժշկին՝ Մարինա Գրիգորյանին, ով այդ պահին հանգստի սենյակում պառկած էր: Հիվանդի քույրը, որ արդեն բժշկի սենյակում էր, սկզբից բժշկի դիրքից չկարողացավ հասկանալ, որ բժիշկը հենց նա է, և այդ սպիտակ թիկնոցավորից հարցրեց բժշկի տեղը, նա էլ ձանձրույթով հայտնեց, որ բժիշկն ինքն է։
Սուսաննան հայտնեց, որ Ռուզաննայի քույրն է, և վերջինիս վիճակը վատ է՝ արյունահոսություն է սկսվել։ Սակայն այս հանգամանքն էլ չկարողացավ բժշկին տանել հիվանդասենյակ: Հիվանդը ստիպված էր ինքը հոգալ իր մասին, քանի որ հասկացել էր, որ այնտեղ այդ օրը բժիշկ չկար: Նա քրոջը հայտնեց հիվանդանոց ուլտրաձայնային հետազոտում կատարող բժշկին կանչելու գաղափարը, որն իսկույն հայտնեցին նաև բժշկին։ Վերջինս էլ տվեց ուլտրաձայնային հետազոտում կատարող բժշկի հեռախոսահամարը:
Երբ վերոհիշյալ բժիշկն արդեն ծննդատանն էր, հիվանդի կողքին նորից միայն քույրն ու ընկերուհին էին, որոնց ուղեկցությամբ էլ հիվանդը մտավ հետազոտման սենյակ, սակայն քրոջն ու ընկերուհուն չթույլատրվեց մնալ այնտեղ: Արդեն գիշերվա 2-ն էր, ապրիլի 10-ի լույս գիշերը: Այստեղ էլ հիվանդը իմացավ սարսափելի ճշմարտությունը, ինչն էլ փաստեց հիվանդի բոլոր կասկածանքները. նա կորցրել էր երեխային: Երևի հայոց լեզվի հարուստ բառապաշարը չի հերիքի բացատրել պահի զգացողությունը, ցավը, որը զգում ես դեռ չծնված երեխայիդ կորստի համար: «Ես կարծում եմ, որ բժիշկների համար իրենց աշխատանքը միայն աշխատավարձ ստանալու, ընտանիք ու երեխա պահելու միջոց է, սակայն պետք է մտածել, որ դիմացինն էլ ցանկանում է երեխա ունենա»,- ասում է Ռուզաննան:
Ուլտրաձայնային հետազոտման սենյակից հիվանդը դուրս եկավ մենակ, առանց բժշկական օգնության ու մենակ հասավ հիվանդասենյակ: Եթե մի քանի ժամ առաջ նա և իր հարազատները մտածում էին երեխայի կյանքի համար, հետո արդեն վտանգի տակ էր նաև հենց իր՝ հիվանդի առողջությունն ու կյանքը: Փաստորեն, հիվանդին փրկեց իր հեռախոսը, որը չլինելու դեպքում կարող էլ լինել նաև ամենավատը:
«Ես բժիշկներին կրկին վստահել չեմ կարող»,- ասում է Ռուզաննան: Եվ ոչ միայն ինքը, այդ դեպքը, որը հերթականներից էր, խորհել է տալիս շատ-շատերին, շատ կին ու աղջիկների, որոնց դեռ պետք է «հերթապահի» նույն «բժիշկը»՝ Մարինա Գրիգորյանը: Անտարբերությունը, թերևս ամենահեշտ տարբերակն է բոլոր պարագաներում, իսկ նրա հետևանքը՝ ամենածանրը: Բազմաթիվ փաստերն էլ մեզ իրավունք են տալիս այս իրադարձության մասին ոչ միայն խոսել բացեիբաց, այլ նաև ահազանգով, քանի որ ցանկացած բեղմնավորված բջիջ մեր ապագա զինվորն է, ապագա զինվորի մայրը, ոչ թե ըստ նման «բժիշկների»՝ պարզապես մսի կտոր...
ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԾԱՏՐՅԱՆ
ԱրՊՀ, լրագրություն, 4-րդ կուրս
ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ։ Իր այս հոդվածին հեղինակը կցել է նամակ՝ խնդրելով անպայման տպագրել՝ առանց խմբագրական միջամտության։
Օdnoklassniki. ԱՆՏԵՂԻ ԺԱՄԱՎԱՃԱՌՈՒԹՅՈՒՆ
Այսօր մեր առօրյայի անբաժան մաս է դարձել համացանցը, որն օրեցօր իր տեղն է լայնացնում մեր կյանքում: Ոմանք իրենց օրն են սկսում համացանցից նորություններ քաղելով, ոմանք՝ ինտերնետային խաղերով և համացանցի ընձեռած այլ հնարավորություններով: Սակայն կա մի բան, որն ընդհանուր է Արցախի հասարակության մեծ մասի համար՝ «համադասարանցիներ» (odnoklassniki). մեր հասարակության մեջ մեծ ճանաչում գտած սոցալական ցանց, որն իր շուրջն է հավաքել մեծ թվով անչափահասների, տարեց մարդկանց ու երիտասարդների:
Շատերի կարծիքով, այն լավ հնարավորություն է՝ կապ հաստատել Արցախից դուրս ապրող բարեկամների ու ծանոթների հետ: Այստեղ, իհարկե, ակնհայտ է այդ ցանցի դրական կողմը, հատկապես մեր ժողովրդի համար, որ պատերազմից հետո հեռավոր ափերում է թողել շատ հարազատների: Սակայն, ամեն պարագայում էլ, մի սահման կա, որ չի կարելի անցնել։ Երբ մտնելով հանրապետության ինտերնետ-ակումբներ, գրեթե յուրաքանչյուր համակարգչի էկրանին տեսնում ես odnoklassniki սոցալական ցանցի բացված էջը, երբ մասնավոր ու պետական աշխատավայրերում աշխատակիցները քեզ պատասխանում են նույն ցանցով հաղորդագրություններ գրելով, այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, կարծես ԼՂՀ-ն այդ ցանցն օգտագործողների մեջ աշխարհում առաջին տեղն է գրավում...
Այն ժամանակ, երբ աշխարհում մարդիկ ուսում են ստանում, աշխատանքի ընդունվում, անգամ հեղափոխություններ կազմակերպում համացանցով, Արցախի հասարակության մի մասն odnoklassniki-ով փոխանակվում է «սմայլիկներով»:
Ինչո՞ւ այսօր մեր հասարակությունը համացանց ասելով առաջին հերթին հասկանում է odnoklassniki էժանագին սոցիալական ցանցը (այս պահին «ցանցի» փոխարեն ավելի տեղին է օգտագործել «սարդոստայն» բառը):
Այդ ցանցից օգտվում են շատերը, սակայն տարբեր են նպատակները՝ հարազատների հետ շփում, նոր ծանոթություններ, ուղղակի ժամանցի համար հաղորդագրություններ, անձնական լուսանկարների տեղադրում, ոմանց համար էլ անձնական լուսանկարների ցուցահանդես և անգամ կյանքի ընկեր գտնելու ասպարեզ է: Մեր հասարակության մեջ 100 հարցվածներից 82-ը օգտվում է սոցիալական տարբեր ցանցերից, ընդ որում՝ 82-ից 79-ը գրանցված է այդ «համադասարանցիներ»-ում, 3-ը օգտվում է միայն Facebook սոցիալական ցանցից, 3-ը՝ միաժամանակ այդ երկու ցանցերից:
Համացանցի ներկայացրած ծառայությունները բազմաթիվ են, որոնցից շատերն էլ կարող են հեշտացնել յուրաքանչյուրի կյանքը, իսկ երբ այդ ամենից մարդ ընտրում է ամենատարրականը և նպաստում իր ժամանակի անտեղի վատմանը, չի նկատում, թե ինչպես է կորցնում իր թանկագին ժամանակը, իսկ կյանքն ուղղակի անցնում է իր կողքով...
ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԾԱՏՐՅԱՆ
ԱրՊՀ, լրագրություն, 4-րդ կուրս
ՄԱՔՐԵՑԻՆ, ԲԱՅՑ ՀԵՏՔԸ ՄՆԱՑ...
Երբ վերջերս մեր մայրաքաղաքի տերբեր մասերում հայտնվեցին նոր փոքր աղբարկղեր, իմ ուշադրությունն էլ շատերի պես գրավեց և ես հույս ունեի, որ մեր մայրաքաղաքն ավելի գեղեցիկ ու մաքուր տեսք կունենա: Սակայն այլ է պատկերը՝ մեծ աղբարկղերի դեպքում:
Վերջերս, շրջելով քաղաքի փողոցներից մեկով, տեսա մի մեծ աղբակույտ, որը տարածված էր մեծ աղբարկղերի շուրջը և անհնար էր դարձնում այդ ճանապարհով քայլելը: Էլ չեմ հակասանիտարական խայտառակ վիճակի մասին, տհաճ հոտի մասին:
Հարց է ծագում. տվյալ դեպքում աղբատարներն իրենց աշխատանքը ժամանակին չե՞ն կատարում, թե՞ մեր հասարակությունն է անփույթ ու անտարբեր մեր մայրաքաղաքի մաքրության հարցում: Սակայն նկատելի էր այն, որ աղբարկղերը կիսով չափ էին լցված և դեռ հնարավոր էր գոնե գետնին թափված աղբի մի մասն այնտեղ լցնել: Նաև աղբատարները չպետք է թողնեին, որ բանը հասներ նրան, որ այդքան աղբ կուտակվեր:
Ամեն մեկս սկսենք մեզնից, և ոչ թե գետնին կուտակված աղբի գլխին մենք էլ նորը ավելացնենք: Չէ՞ որ հաճախ ենք խոսում այն մասին, որ մեր մայրաքաղաքը մաքրության հարցում օրինակ պիտի ծառայի մյուս բնակավայրերի համար...
Մի քանի օր հետո էլի քայլում էի նույն այդ փողոցով և նկատեցի, որ առաջվա աղբակույտն այլևս չկա՝ հավաքել էին, ինչը շատ ողջունելի է։ Բայց, միևնույն է, տհաճության թողած հետքն իմ մեջ մնաց։
ԱՆԱՀԻՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ
ԱրՊՀ, լրագրություն, 4-րդ կուրս
ՄՈՒՐԱՑԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԲՆԱՎՈՐՈՒԹՅՈ՞ՒՆ Է, ԹԵ՞...
Մուրացիկները հասարակության անբաժանելի մասն են կազմում՝ անկախ պետության սոցիալական հնարավորություններից: Մարդկանց այս կատեգորիան շատ հաճախ իրենց կենսակերպին վերաբերվում են իբրև աշխատանքի, և դրամ են վաստակում ի հաշիվ խղճահարության: Հատկապես կենտրոնական փողոցներում հաճախակի կարելի է հանդիպել մուրացկանների:
Լույս աշխարհ է գալիս մանկիկը, թոթովում է առաջին բառերը, փորձում է քայլել, անցնում է մի քանի տարի և նա արդեն հասուն պատանի է: Ի՞նչ ճակատագիր է սպասվում նրան: Ո՞վ պետք է լինի նա՝ լավ մա՞րդ, նվիրված և անկեղծ անձնավորությո՞ւն, թե՞ անպետք և պատուհաս ծնողների համար: Կարծում եմ՝ ամեն ինչի դիմագիծը գծում է ժամանակը: Ուրեմն՝ ապրենք ճիշտ և քայլենք ժամանակին համընթաց: Յուրաքանչյուր քաղաքակիրթ պետություն փորձում է հնարավորինս լուծել հասարակության առջև ծառացած խնդիրները:
Ովքե՞ր են մուրացկանները, ի՞նչն է մուրացկանության դրդապատճառը և ի՞նչ հետևանքներ այն կարեղ է ունենալ:
Մուրացկաններ կարող են լինել երեխաները, երիտասարդները, ծերերը, հաշմանդամները, հոգեկան խանգարում ունեցողները, հասարակության տարբեր շերտերի մարդիկ՝ երաժիշտ-նվագողներից մինչև ապրուստի տարրական միջոցներ չգտնող այլ անձինք: Ոմանք այդ քայլին գնում են ելնելով իրենց սոցիալական ծանր վիճակից: Բայց այդ ճանապարհին անցնում են բավականին հոգեկան ծանր ուղի, որը ոմանց ստիպում է որպես ելք գտնել հանցագործ ճանապարհը։
Շատ անչափահաս երեխաների մուրացկան դառնալուն նպաստում են ծնողները. սպառնում են իրենց երեխային, ծեծում, որպեսզի մի կտոր հաց գողանա: Երեխան էլ չունենալով ելք և oգնություն, դիմում է այդ քայլին, և դա ժամանակի ընթացքում դառնում է սովորություն, որի արդյունքում կորցնում է բոլոր բարոյական արժեքները։
Շատ հաշմանդամներ էլ չկարողանալով իրենց գոյը պահպանել, դիմում են այդ քայլին: Փողոցում հանդիպում ես երգիչ-երաժիշտների, որոնք օժտված են հիանալի ձայնային տվյալներով, և երբ նվագում կամ երգում են, ասես քո հոգում արձագանք են գտնում այդ երգի մեղմահնչյուն ելևէջները: Բայց, չէ՞ որ սա էլ է համարվում մուրացկանության մի ձև:
Իսկ եթե հարցը դիտենք մեկ այլ կողմից և դիտարկենք հետևյալ հանգամանքը. գո՞ւցե այդ նույն նվագողները, այդ արարքում այնքան էլ մեղավոր չունեն: Չէ՞ որ նրանք դրամ չունենալու պատճառով, չեն կարող հանդես գալ բեմերում, հեռուստաստուդիաներում, որևէ այլ կերպ ցուցադրել իրենց տաղանդը...
Երևույթը խորն է ու հին։ Ամեն դեպքում պետք է գիտակիցմի ելք գտնել։
ԱՆԳԵԼԱ Ս.
ՄԵՂՎԱՄԹԵՐՔՆԵՐԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ
Օրերս լույս է տեսել մեր հայրենակից, անասնաբուժական գիտությունների թեկնածու, հանրապետության վաստակավոր անասնաբույժ Էդուարդ Գասպարյանի «Սկսնակ մեղվաբույծի ուղեցույց» վերնագրով գիրքը։
Վաստակաշատ մասնագետը շարունակում է ընթերցողներին հաճելի նվերներ մատուցել։ Հողի և գյուղատնտեսության հետ կապված արցախցիները քաջածանոթ են ղարաբաղյան մամուլում տպագրված նրա բազմաթիվ հոդվածներին։ «Ձիաբուծությունը Արցախ-Ղարաբաղում երեկ և այսօր» վերնագրով նրա գրքերից մեկը ձիաբուծության վարման պատմության, անասնապահության այդ կարևոր ճյուղի ներկա իրավիճակի, աշխարհում լայն ճանաչում ստացած արցախյան «Ոսկեթույր» նժույգի գենոֆոնդի վերականգնման անհրաժեշտության մասին է:
Եվ ահա՝ հերթական գիրքը՝ որպես մեղվաբույծի ուղեցույց, որ շատ կարևոր տեղեկություններ և օգտակար խորհուրդներ է պարունակում ոչ միայն մեղվաբուծությամբ զբաղվողների, այլև բոլոր այն ընթերցողների համար, որոնց սեղանի անբաժանելի «զարդն» է անարատ մեղրը։ Նաև նրանց համար, ովքեր ուզում են ավելի շատ բան իմանալ բնության այդ հրաշքի բուժական հատկությունների մասին։
Սիրով ներկայացնում ենք հատվածներ Էդուարդ Գասպարյանի վերոհիշյալ գրքից։
ԱԿՆԱՄՈՄ ԿԱՄ ՄԵՂՎԻ ՍՈՍԻՆՁ
Ակնամոմը դառնահամ, դուրեկան բուրմունքով, կպչուն խեժանման գորշ, երբեմն էլ՝ դեղնավուն զանգված է: Այն ուժեղ հակաբիոտիկ է և ունի բարդ քիմիական կազմ: Մեղուներն այն պատրաստում են ծառերի, թփերի, բույսերի բողբոջներից և էլեկտրասյուների վրա քսված ձյութից, խառնելով նրանց ըմպանային գեղձերի արտադրանքով:
Ակնամոմով մեղուն փակում է փեթակի ամեն մի ճեղք, փոքրացնում արկանոցը, ամրացնում շրջանակները և հարթում բջիջների պատերը ներսից:
Ակնամոմը հաճախ է օգտագործվում ժողովրդական բժշկության մեջ: Նրա համամասնությամբ ստեղծվում են տարբեր խառնուրդներ: Այն սկսվում է սպիրտային խտանյութի պատրաստումից, որի համար վերցնում են մաքրված ու մանրացված 20 գ ակնամոմ և լուծում 100 մլ 96% էթիլ սպիրտի մեջ, մութ ապակիներով շշերում պահում 4-5 օր՝ օրական մի քանի անգամ խառնում լուծույթը:
Ակնամոմի սպիրտային խտանյութը մի քանի օր պահելուց հետո 2 շերտից բաղկացած նստվածք է տալիս՝ հատակին կոպիտ կտորների ձևով, մակերեսին մոմի շերտ: Խառնուրդը 5-րդ օրը քամում են երկտակ ծալած մառլյայով և օգտագործում: Բայց կարելի է և չքամել, այլ հով սենյակում պահել մինչև լուծվելը:
Ակնամոմի սպիրտային խտանյութը օգտագործում են ներքին ձևով (խմելու միջոցով), սպիրտի ջրային կամ սպիրտի կաթնային խառնուրդի ձևով, որի համար պետք է վերցնել 0.5 թեյի բաժակ գոլ ջուր կամ կաթ, նրան ավելացնել 10-15 կաթիլ ակնամոմի խտանյութ, որն առանց ուշացման անոթի խմում են 1 ժամ ուտելուց առաջ կամ 2 ժամ ուտելուց հետո:
Ակնամոմի սպիրտային խտանյութը օգտագործում են նաև թոքախտի բուժման համար:
ԱԿՆԱՄՈՄԻ 10-20 % ՅՈՒՂԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ
Ապակյա կամ էմալապատ ամանի մեջ վերցնում են 1 կգ անալի կարագ յուղ և գազօջախի վրա տաքացնում մինչև եռման աստիճան, հետո վերցնում գազօջախից, ավելացնում 100-150 գ մանր կտրտված ակնամոմ, լավ խառնում մինչև ստացվի միասեռ զանգված, որից հետո անմիջապես քամում են մեկ տակ մառլյայով՝ մաքուր ամանի մեջ և փակում կափարիչով։ Հովանալուց հետո նրա հատակին նստում են ակնամոմի չլուծված կտորները:
Ակնամոմի յուղ կարելի է պատրաստել նաև կարագ յուղը փոխարինելով հեղուկ վազելինով կամ խոզի փորի յուղով (լանոլին): Որից հետո նրանից պատրաստում են 20-30%-ոց ակնամոմի յուղային քսուք, օգտագործում օրական 2-3 անգամ, 10-15 գ կամ մի ճաշի գդալ, 1-1.5 ժամ մինչև ուտելը: Կերակրում մինչև հիվանդի լավանալը:
ԱԿՆԱՄՈՄԻՑ ԱՅԼ ԿԱՐԳԻ ՔՍՈՒՔՆԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ
1) Ակնամոմի 30-40 մ-ոց կտորները մաքրում են այլ խառնուրդներից (խոտ, բամբակ, մազ, տերև և այլ նյութեր) և դնում սառնարանի սառնարանային բաժանմունքում: Դրանք ցրտից փխրուն են դառնում և հեշտությամբ մանրացվում են քերիչով, որի ընթացքում այն ձեռքի տաքությունից փափկում և սոսնձի նման է դառնում և այլևս չի մանրացվում: Ուստի, նրան նորից են դնում սառնարանում՝ այն հետագայում մանրացնելու համար, որից հետո վերցնում են 2 տարբեր մեծության կաթսաներ, այնպես, որ նրանցից փոքրը մտնի մեծ կաթսայի մեջ: Մինչ փոքր կաթսան մեծի մեջ տեղադրելը, նրա հատակին 2 փայտյա ձող են դնում, այնպես, որ փոքրի հատակը չկպնի մեծի հատակին, հետո 2 կաթսաների արանքը ջուր են լցնում ստեղծում ջրային բաղնիք: Այնքան ջուր են լցնում 2 կաթսաների արանքը՝ որ նրա մակերեսը մի քանի սանտիմետրով բարձր լինի փոքր կաթսայի մեջ տեղադրված ակնամոմի կտորներից:
Արդեն ձևավորված ջրային բաղնիքը դնում են գազօջախի վրա, տաքացնում այնքան ժամանակ, մինչև բաղնիքի ջուրը ունենա 85-90 աստիճան ջերմություն: Այդ վիճակում ջրային բաղնիքը պահում են 1 ժամ տևողությամբ, որի ընթացքում փոքր կաթսայի մեջ ջրի երես են դուրս գալիս մոմի, տարբեր թեթև իրեր, իսկ ակնամոմը նստում է կաթսայի հատակին: 1 ժամ այդ վիճակում պահելուց հետո կաթսաները հանում են գազօջախից, թողնում հովանա, որից հետո փոքր կաթսան հանում են մեծից, դանակով կտրում, հանում փոքր կաթսայի մակերեսի մոմի շերտը, քիչ չորացնում, փաթաթում թղթի մեջ և երկար ժամանակ պահում մութ ու հով սենյակում, իսկ ակնամոմի լուծույթը լցնում են մութ ապակյա շշերի մեջ, խառնում և օգտագործում:
Այսքանից հետո փոքր կաթսայի հատակին մնում է մաքրված ակնամոմը, որի կտորները ևս մանրացնում են քերիչով և պահում սառնարանում, ինչպես դա արվեց սկզբում: Մաքուր ակնամոմի 1 կգ-ը քերիչով անցկացնելուց հետո լուծում են 300-500 գ 96% սպիրտի մեջ պահելով նրա մեջ 7 և ավել օրեր, հետո տաքացնում ու քամում են: Ստացվում է թթվասերի խտությամբ գորշագույն զանգված, որից քսուքներ են պատրաստում տարբեր վերքերի, այրվածքների, ցրտահարությունների և երկար ժամանակ չբուժվող խոցերի բուժման համար:
Կամ մաքուր էմալապատ ամանի մեջ վերցնում են 100գ անալի յուղ, խառնում և տաքացնում են մինչև եռման աստիճան, հետո հովացնում մինչև 60-80 աստիճան և ավելացնում 10գ մանրացված, մաքուր ակնամոմ, քամում տաք վիճակում, օգտագործում որպես քսուք:
Ժողովրդական բժշկության մեջ մեղվամթերքների օգտագործման մասին ուշագրավ տեղեկություններ են հաղորդում փորձված, ժողովրդագրագետ, հանրաճանաչ մեղվաբույծներ Արամայիս և Քնարիկ Գասպարյանները՝ իրենց հեղինակած «Հայկական մեղվաբուծություն և մեղվաբուժության հանրագիտարան» գրքում (Երևան, 1998 թ.):
Դրանցից մի քանիսի վրա ցանկանում եմ կանգ առնել.
1. Ակնամոմի 10%-ոց սպիրտային խտանյութը կամ ակնամոմի բաղադրությամբ մահլամը (քսուքը) եթերային յուղերի, անալի կարագի, ձվի հետ կարելի է օգտագործել աղեստամոքսային տրակտի բոլոր տեսակի բորբոքումների և խոցերի բուժման ժամանակ:
2. Այս բաղադրությամբ դեղը արյան մեջ իջեցնում է շաքարի քանակությունը, ցրում աղերի կուտակումները, արգելակում վերքերի թարախակալումը, դադարեցնում ատամի ցավը:
3. Ակնամոմի սպիրտային լուծույթը և մահլամը 25-ական կաթիլով, օրը 2 անգամ ընդունելով ուտելուց առաջ կամ հետո ապաքինում է ստամոքսի և 12-մատյա աղիքի խոցերը: Բուժում է նաև գաստրիտները: Բուժման արդեն 5-րդ օրը հիվանդների ցավերը մեղմանում են, իսկ 10 օր անց դադարում և ապա 15 օր անց սկսում բնականոն սնվելը:
4. Նշագեղձերի և լնդերի բորբոքումների ժամանակ նշանակում են ակնամոմի լուծույթով ողողումներ, ըմպանի և լնդերի մշակում ներսից և դրսից:
5. Մոմի և ակնամոմի, եթերային յուղերի, ձեթերի, կարագ յուղի և որոշ դեղաբույսերի արմատների, հատկապես, հավաջիջայի, լոշտակի, կռատուկի, տուղտի հավասարաչափ խառնուրդով հաջողությամբ բուժում են բոլոր տեսակի վերքերը, այրվածքները, քոր ու քոսը (փսորիոզ), թութքը, դեմքի ցաներն ու քորը:
6. Մեղվակաթի, մեղվասերի, ծաղկափոշու և վարդազգիների ծաղկաթերթիկների հավասարաչափ խառնուրդը բարելավում է սրտի աշխատանքը, առնականացնում մարդուն:
7. Մեղրի, մեղրասերի, սեխի մաքրած սերմերը հավասարաչափ խառնուրդով բուժում են ջրգողությունը, լյարդի մեծացումը և լյարդի այլ հիվանդություններ:
8. Մեղրի, բալենու և մի քանի այլ պտուղների բաղադրությամբ խառնուրդի օգտագործումը ավելացնում է արյան կարմիր գնդիկների քանակը:
9. Միզամուղ է մատատուկի արմատի թուրմի և մեղրի խառնուրդի օգտագործումը: Այն հանգստացնում է նաև նյարդերը և նստաներվի ցավերը:
10. Տերևափուկի ծաղկաթերթիկների եփուկը մեղրով խմելիս վերացնում է սրտխառնոցը, միաժամանակ՝ ախորժակաբեր է:
11. Անքնության դեմ. ուրցի, դաղձի կամ մասուրի 200 գ թուրմի մեջ լուծել 1 ճաշի գդալ մեղր և ընդունել քնելուց առաջ:
12. Աչքի ցավերի ժամանակ մի փոքր կաթիլ գոլ վիճակում մեղր կաթեցնել աչքի մեջ. բուժում և հանգստացնում է այն:
13. Հոդերում առաջացած աղերի կուտակումը ցրելու համար վերցնել 6 աղացած նարնջի հյութ, 1 շիշ բորժոմ, 1 շիշ շոմպայն, 26գ անգլիական աղ խառնել, 1 շաբաթ պահել սառնարանում և ապա քամել, թորել, ավելացնել 1 ճաշի գդալ մեղր և օրական 3 անգամ մեկական ճաշի գդալ խմել ուտելուց առաջ, կրկնել այն 3 անգամ, հետո այդ ցավոտ հոդերի վրա կապել այծի անլվա մազ: Խառնուրդը կտվհատի ձեթի մեջ լուծած խմել մեղրով:
14. Նորածին երեխա ունեցող մոր կաթը ավելացնելու համար առաջարկվում է սիսեռի կամ սամիթի թուրմը խմել մեղրով:
ՅՈԴՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ
Արժե՞, արդյոք անհանգստանալ վահանաձև գեղձի համար: Վիճակագրության համաձայն, ներքին սեկրեցիայի այդ կարևոր օրգանի հիվանդությունները գնալով ավելի շատ են տարածվում: Թվում է, թե Չեռնոբիլը վաղուց է եղել, իսկ Ճապոնիան... Էկոլոգիայի չհուսադրող վիճակը հանգեցնում է վահանաձև գեղձի հիվանդությունների տարածման սարսափազդու տեմպերի:
Վահանաձև գեղձը յոդ է պահանջում
Սա մարդու ներզատիչ գեղձերից ամենանշանակալին է: Այդ գեղձի հորմոններից է կախված մեր էներգափոխանակությունը: Տիրեոիդ հորմոնները ներազդում են մարդու ողջ օրգանիզմի վրա՝ ուղղորդելով բջիջների ակտիվությունը, կարգավորելով դրանց տրոհումը, հսկելով էներգափոխանակությունն ու նյութափոխանակությունը: Իսկ ամենօրյա յոդի պակասի պատճառով թվարկված գործառույթները պարզապես տեղի չեն ունենում:
Ի դեպ, սա առաջին ուսումնասիրված գեղձն է. դեռևս հին աշխարհի բժիշկ Հալեն է նշել, որ այս գեղձը դուրս բերող հոսք չունի, այսինքն՝ ներզատիչ է, իսկ բժիշկ ու ալքիմիկոս Թեոֆրաստը, որն ավելի հայտնի է Պարացելսուս անունով, առաջինն է նկատել վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի անբավարարության ու կրետինիզմի կապը:
Բնակության աշխարհագրական դիրքով պայմանավորված, բնահողում ու ջրում յոդի պարունակությունը տարբեր է լինում: Յոդի հիմնական աղբյուրը համարվում է Համաշխարհային օվկինաոսը: Յոդի պարունակությունը մեծ է նավթաբեր շրջանների ստորերկրյա ջրերում: Յոդով հարուստ են ծովափնյա տարածքները, իսկ, օրինակ, լեռնային ու հարթավայրային տեղանքներում այն քիչ է, ինչը նշանակում է, որ քիչ է սննդամթերքում, խմելու ջրի մեջ, հետևաբար և՝ յոդի քանակն անբավարար է այդ տարածքներում բնակվող մարդկանց սննդաբաժիններում:
Յոդը բնական միկրոտարր է, որն անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի առողջության համար: Այն ինքնուրույն օրգանիզմում չի մշակվում, այդ է պատճառը, որ սննդի ու ջրի հետ յոդի քանակն ապահովելն օրգանիզմի համար խիստ կարևոր է:
Յոդի անբավարարություն
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն առաջարկում է օրական օգտագործել 50-100 մգ յոդ՝ կախված տարիքից: Ցավոք, Հայաստանում էլ գրեթե բոլոր բնակիչներն անբավարար քանակությամբ են յոդ օգտագործում:
Ո՞ր մթերքներում կա յոդ
Առաջին հերթին՝ ծովամթերքում, (ծովակաղամբ). ընկույզ, հատիկավորներ, որոշ բանջարեղեն (բազուկ, քաղցր տաքդեղ, սմբուկ, սխտոր, սպանախ, լոլիկ, սոխ), մրգերից՝ արմավը, պնդուկը, սև սալորը, հաղարջը:
Սակայն, դժվար է մթերքով ապահովել օրգանիզմին անհրաժեշտ յոդի քանակը: Դրա համար կան դեղատնային հատուկ միջոցներ:
Ինչ միջոցների էլ դիմելու լինեք՝ միմիայն բժշկի վերահսկողությամբ: Երբեմն կարող է ձեր թուլության պատճառը որն առերևույթ ոչ մի հիմք կարծես չունի, կրկին յոդի անբավարարությունը լինի: Ուստի ցանկացած բուժման դեպքում հետազոտվեք, իսկ կանայք, որոնք ի դեպ տղամարդկանցից ավելի հաճախ են հիվանդանում խպիպով, առավել ևս. չէ՞ որ նրանց վրա է նոր, առողջ սերունդ լույս աշխարհ բերելու լուրջ պատասխանատվությունը: Հետևեք ձեր առողջությանը: Ի վերջո, ձեր առողջությունը նաև ձեր ընտանիքի ու հասարակության առողջությունն է:
ankakh.com
ՎԵՐՋԻՆ ԷՋ
ՃՉԱՑՈՂ ԿԱՐՈՏ
Քո կարոտն իմ մեջ շրջադարձվելով՝ փոխվում է ցավի,
Եվ թեկուզ մի քայլ զատվում եմ քեզնից
Հենց այդ նույն պահին կարոտիդ տենչը խարանում է
Իմ տագնապած հոգին, ետ ձգում իրեն,
Թե ինչն է ձգում անկարող եմ ես
Ստույգ վերծանել...
Ինչպես չեմ կարող մեկնաբանել ես
Խորքը հավատի, բնույթը սիրո, լույսի և ձայնի
Սրնթացության խորհուրդները,
Նյութի փոխարկման առեղծվածները,
Խինդի ու թախծի հակախաղերի բռնկումները։
Այդպես էլ, իրավ, անկարող եմ ես ճիշտ մեկնաբանել
Կարոտի տենդի ձգող ուժերի գաղտնագրերը...
Միայն գիտեմ, որ մի սուր տագնապ է պտղում իմ մեջ,
Երբ թեկուզ մի քայլ զատվում եմ քեզնից,
Շատերը, ի դեպ, ձևացումներ են թափում ամենուր,
Թե սիրում են քեզ անբեկանելի ահարկու սիրով...
Իսկ ես՝ առանց երդումի
ու կրծքածեծի արարողության,
Հայտարարում եմ՝ որ մի այլ կերպ եմ
սիրահարված քեզ,
ճիշտն որ ասեմ՝ քեզնից թաքուն եմ միշտ սիրել ես քեզ
Մի գաղտնի սիրով՝ առանց ճիչերի,
աղաղակների ու երդումների,
Սիրել եմ անգամ լավդ ու վատդ, լույսդ, ստվերդ,
Որոնք անբաժան միասնություն են
Իրենց արարման նախնական օրից։
Սիրել եմ նույնիսկ խենթություններդ,
Կոպիտ բարբարոս անեծքներդ բիրտ ու վրեժխնդիր,
Որոնք ծնվելով անարդարության հին վշտացավից
Մեր երակներում արթուն են պահում ապրիլյան վշտի
Ծակող ցավը սուր...
Եվ միևնույն պահ սոսնձում ամուր
Աշխարհասփյուռ մեր թափառ գենի միացումները...
Այսօր, հենց հիմա կարող եմ ասել,
Որ այդ ամենն են ստիպում ինձ
Սրտաբաց ասել՝ թե դու հիվանդ ես, հիվանդ եմ և ես,
Թե վշտացած ես, դողում եմ և ես,
Իսկ թե ցնծում ես, հրճվում եմ և ես,
Քանի մեր սերը փոխադարձ է միշտ...
Հենց դրա համար դու նմանակն ես սեփական հորս։
Իսկ ես՝ իմ հորը, ինձ արարողին
Սիրում եմ սրտանց ոչ նրա համար, որ անթերի է,
Այլ նրա համար,
Որ նա պարզապես իմ հայրն է միակ,
Իսկ ես էլ նրա մասնիկն անբաժան...
Եվ այնպես, ինչպես հնարավոր չէ
Քամել իմ միջից հորս արյունով
Որ ինձ է տվել հպարտության հետ,
տառապանքի ցավ...
Որը իմ հերթին պարտավոր եմ,
որ այդ նույնն իսկությամբ
Փոխանցել այն արյունոտված հողակտորի բնիկ տերերին,
Որի անունն է Արցախ սուրբ աշխարհ՝
երկիր դրախտավայր...
ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. ՄԵՆՈՒԹՅՈՒՆ
...Ես կրկին մենակ եմ։ Տանջալի է։ Սարսափելի է, ապագան բոլորովին հույս չի ներշնչում։ Շատ դժվար է, բայց այնքան էլ նոր չէ մենակ լինելը։ Չկա մտերիմ մեկը՝ կին, որ հավատար, տաքացներ քեզ, և արդեն, երևի, այլևս չի լինի։ Սա դառը ճշմարտություն է։ Իսկ վաղը չափազանց դժվար, տաժանակիր աշխատանք է սպասվում, որի իսկական գինը միայն դու գիտես։ Եվ ի՜նչ աննշան կլինի հաջողությունը, եթե այն, իհարկե, լինի. փոխարենը ի՜նչ սարսափելի կլինի պարտությունը։
Իմ հանդիսատե՛ս, ես հավատում եմ, որ դու բարի կգտնվես։ Ինչի՞ մասին ես դու այսօր՝ այժմ, այս երեկո, մտածում, դու, որ վաղը գալու ես ինձ դիտելու, հավանաբար, ոչ իմ մասին։ Իսկ եթե նույնիսկ իմ մասին, քո մտքով անգամ չի անցնի, թե ի՜նչ տխուր է, թե ինչպե՜ս չի ուզում ապրել այս ծաղրածուն, թե ինչքա՜ն միայնակ է նա ու նաև քաղցած։ Այդ ինչպե՞ս է, որ սերը ու նրա նկատմամբ հսկայական պահանջկոտությունը բերում են գժտության։
Արդյոք քո մտքով կանցնի՞, որ ես բոլորովին, հասկանու՞մ ես, բացարձակապես միայնակ եմ։ Ես ինչպե՞ս բացատրեմ, որ չեմ կարող ներել սիրելի կնոջը իր սովորական մարդկային կանացի անցյալի համար, որովհետև ինձ համար սիրելի կնոջ անցյալը, ներկան և ապագան միասնական ամբողջություն են կազմում, որովհետև ես սիրել եմ նրան իր ծննդյան օրվանից սկսած և կսիրեմ մինչև նրա մահվան օրը, և այն ամենը, ինչ տեղի կունենա նրա հետ այդ ժամանակահատվածում, ինձ է վերաբերում, ամեն ինչ ես ընդունում եմ այնպես, կարծես թե այսօր առավոտյան է տեղի ունեցել...
Չե՛մ հասկանում, ոչինչ չե՛մ հասկանում, չե՛մ հասկանում ձեր օրենքները, ձեր բարոյականությունը, ձեր սերը, մեծահասակնե՛ր։ Չգիտեմ՝ ինչպես եմ ես ապրելու։ Ձեր աշխարհում ես չկարողացա ապրել, իսկ իմ աշխարհում ես միանգամայն մենակ եմ։
ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՀԱՇԵԿ. ՕԳՏԱԿԱՐ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ
Հետաքրքիր է, որ մարդիկ բազմապիսի խորհուրդների կարիք ունեն: Հետաքրքիր է նաև, որ փոխանակ իրենք մտածեն, սպասում են ուրիշների խորհուրդներին: Կփորձեմ, ուրեմն, մի քանի օգտակար խորհուրդ տալ, վստահ, որ եթե հետևեք իմ խորհուրդներին, աշխարհը ձեր աչքին կգեղեցկանա:
Աշխարհին մի՛ երևացեք թթված ու ընկճված դեմքով
Եթե մենք բոլորս հիշեինք այս պատվիրանը, լուսանկարիչները հարկադրված չէին լինի վերստին հիշեցնել, որ հարկավոր է ժպտալ: Եկեք չմոռանանք, որ ավելի սարսափելի բան չկա, քան դժբախտության ժամին տխրելն ու հառաչելը: Եթե կինդ փախչում է ուրիշի հետ, հիշիր աշխարհիս ուրախություններն ու հրճվիր: Եթե զրկվում ես ունեցվածքիցդ, ամբողջ ձայնով ծիծաղիր ու փառք տուր Աստծուն: Եթե քեզ տանում են կախաղան հանելու, քահանային անեկդոտ պատմիր ու քեզ պահիր հարեմ մտնող սուլթանի պես:
Զայրույթի պահին վճիռ մի՛ ընդունիր
Կան մարդիկ, որոնք հեշտորեն են զայրանում: Ամեն մեկին տրված չէ զայրույթը զսպել, երբ երրորդ հարկից ծաղկաման է ընկնում գլխին կամ երբ լվացքաջուր են շփում երեսին: Հիշեք, որ նույն պահին հատուցելու ցանկությունը հաճախ պսակվում է պարտությամբ, մանավանդ, եթե գերագնահատում եք ձեր ուժերը:
Կարող է պատահել, օրինակ, որ ձեր ոտքը տրորի ինչ-որ բռնցքամարտիկ: Եթե դուք անհավասարակշիռ մարդ եք և փորձում եք նույն պահին վրեժ լուծել, այս աշխարհում ձեզանից մնում է անմարմին հուշ միայն: Ժամանակին բռնիր քո ձեռքը և մի՛ լինիր հիշաչար: Մի՛ գոռա, թե ես կսպանեմ դրան, մի՛ փորձիր նախապատրաստվել այդ սպանությանը: Միշտ հիշիր, որ մեր արդարադատության ու անվտանգության օրգանները զարգացման այն աստիճանին են հասել, որ քեզ կարող են բանտարկել անգամ թաքուն մտքերի համար…
Գիշերով սպասուհու սենյակը մի՛ մտեք
Եթե ամուսնացած եք, համոզված եղեք, որ ոչ մի կին չի ների, եթե գիշերով մտնեք իր սպասուհու սենյակը: Եթե չմտնելն անկարելի է, աշխատեք ձեռքի տակ ունենալ արդարանալու զորեղ փաստարկներ, թեև կանայք թքած ունեն այդ փաստարկների վրա: Ասել, թե գնացել էիք սպասուհուն ստուգելու՝ հիմարություն է: Ասել, թե շփոթել էիք սենյակները՝ ապուշություն է: Ասել, թե դուք լուսնոտ եք՝ կատարյալ էշություն է: Ամենախելամիտ արդարացումն, իմ կարծիքով, անկեղծ խոստովանությունն է:
Չեխերենից թարգմանությունը՝
Հովհաննես Հարությունյանի
ԱԼԿՈՀՈԼԸ ԲԱՐՁՐԱՑՆՈՒՄ Է ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Ամերիկացի գիտնականներն ապացուցել են, որ ալկոհոլի ոչ մեծ քանակությունը բարձրացնում է մարդու ստեղծագործական ունակությունները, հաղորդում է Science News-ը: Գիտնականները կարծում են, որ ստացված արդյունքները կարող են բացատրել նկարիչների, երաժիշտների եւ այլ ստեղծագործողների? ալկոհոլի նկատմամբ ունեցած հակումը:
Չիկագոյի Իլինոյսի համալսարանում անցկացված ուսումնասիրությանը մասնակցել է 40 տղամարդ: Նրանք ժամանակ առ ժամանակ ալկոհոլ են օգտագործել ընկերների հետ: Գիտափորձի ժամանակ կամավորները կատարել են ստեղծագործական 15 առաջադրանք: Ալկոհոլի ազդեցության տակ գտնվող մասնակիցները առաջադրանքների կատրաման ժամանակ ավելի մեծ հնարամտություն են դրսեւորել, քան սթափ վիճակում գտնվողները, որոնք ավելի երկար են մտածել:
Մասնավորապես առաջին խմբում ընդգրկվածները ճիշտ են կատարել առաջադրանքներից ինը, մինչդեռ երկրորդ խումբը?վեցը: Բացի այդ, խմածները լուծումը գտնելու վրա ծախսել են միջինը 11,5 վայրկյան, սթափները?15,2:
Սթափ վիճակում բոլոր մասնակիցներն առաջադրանքները կատարել են գրեթե նույն կերպ:
Համարի ասույթը
Դառը ճշմարտություն և գեղեցիկ սուտ: Առաջինը նման է աղու, զզվելի համով հաբի, որն, ի վերջո, բուժում է հիվանդին: Երկրորդը՝ գեղեցիկ սուտը, նման է շքեղ ոսկե շղթայի, որը մի օր խեղդելու աստիճան սեղմելու է կոկորդդ։
Ամսվա ասույթը
Հարգանքը չեն խնդրում կամ մուրում: Այն վաստակում են: Քո անձի հանդեպ հարգանքը պետք է բխի ոչ թե քո պաշտոնական աթոռի չափերից, քո հասակից ու կշռից, այլ քո էությունից և քո վերաբերմունքից՝ քեզնից դուրս գտնվող ամենայն բանի հանդեպ:
