Հիմա չգիտեմ որտեղ է այն նստարանը, որտեղ մի օր ես եմ նստել։
Չգիտեմ որտեղ է այն թխահեր աղջիկը, որ ամեն առավոտ, դասարան մտնելիս, նայում էր ինձ ու ժպտում։
Որտեղ է իմ ուսուցիչը, որ հոր նման խիստ էր, հոր նման բարի։
Ես նայում եմ իմ նախկին ջահել ուսուցչուհուն, որ տատիկ է դարձել արդեն, և նա հասկանում է ինձ։
- Դու էլ ես ճերմակել, սիրելիս,- ասում է։
Ես ուզում եմ վազել ծանոթ միջանցքով, բացել դասարանի դուռը... Մի գանգրահեր պատանի մոտենում է ինձ ու հարցնում.
- Ո՞ւմ եք որոնում, քեռի։
Ո՞ւմ եմ որոնում։ Ախր, ինչպե՞ս ասեմ, որ հասկանաս ինձ։ Ես իմ նստարանն եմ որոնում։ Որոնում եմ իմ թխահեր դասընկերուհուն, իմ վաղամեռ ուսուցչին եմ որոնում և իմ ջահել ուսուցչուհուն։ Ես իմ վիշտն ու ուրախությունն եմ որոնում, իմ ոտնահետքերն եմ որոնում այս սանդուղքներին։
Ես, իմ պատանի բարեկամ, քո մեջ ինձ եմ որոնում։
ՎԱԶԳԵՆ ՕՎՅԱՆ
ԵՎ ԴԱՐՁՅԱԼ ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ՝ ՌՈՒՍԱՑ ԹԱԳԱՎՈՐԻՆ
Հայաստանի քաղաքական կյանքում հոկտեմբեր ամսի ամենամեծ իրադարձությունը երևի թե Զորի Բալայանի նամակն է՝ ուղղված ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին: Հայկական մամուլը հեղեղված է ոչ միայն նամակի, այլև Զ. Բալայանի անձի դեմ ուղղված բազմաթիվ հրապարակումներով, որոնց ֆոնին հատուկենտ պաշտպանական նյութերը պարզապես չեն երևում:
Ի տարբերություն Զորի Բալայանի, որ Արցախի խնդիրը համարում է վլադիմիրպուտինյան Ռուսաստանի խնդիրը և Արցախի ապագան տեսնում է միայն ռուսական սապոգի տակ, Ֆեյսբուքի իմ էջում կատակով գրել եմ, որ ես էլ որոշել մի նամակ գրել Մոնղոլիայի նախագահ Ցախիագիյն Էլբեգդորժին, քանի որ, ըստ իս, մոնղոլական տիրապետության շրջանում Հայաստանը, այդ թվում՝ Արցախը, ավելի վատ պայմաններում չէր, քան ռուսական տիրապետության շուրջ 200 տարում...
Ընդամենը մի քանի փաստ. հենց մոնղոլների ժամանակ, 12-րդ դարում է կառուցվել Գանձասարի փառահեղ վանքը, Դադիվանքը վերանորոգվել է այդ տարիներին, միայն Արցախում մի քանի տասնյակ այլ եկեղեցիներ ու տարբեր համալիրներ են կառուցվել... Այդ ժամանակներում Հայկական լեռնաշխարհում թուրքի շունչ անգամ չկար: Ի դեպ, Ստեփանակետի մերձակա բարձունքներից մեկը կոչվում է Բովուրխան՝ ի պատիվ մոնղոլ մի խանի...
Մինչդեռ Զորի Բալայանի ռուսների օրոք Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը միայն դժբախտություններ են ճաշակել: Հենց այդ նույն ռուսական տիրապետության շրջանում Հայաստանում հայկական դպրոցներ են փակվել, հազարավոր հայերի քշել են սիբիրները...
Որոշված է, վաղվանից ձեռնամուխ եմ լինում Մոնղոլիայի նախագահին ուղղված նամակիս: Թող գան տեր կանգնեն իրենց երկրին...
Կատակը՝ կատակ, բայց քանի որ ռուսաց թագավորին նամակ գրելը մեզանում ոչ միայն ավանդույթ, այլև խրոնիկական հիվանդություն դառնալու միտում ունի, ուզում եմ մի փոքրիկ խորհուրդ տալ ապագա նամակագիրներին:
Հարգելիներս, դուք կարող եք նամակներ գրել ոչ միայն ռուսաց թագավորին, այլև Չինաստանի նախագահին, Բելգիայի, Լյուքսեմբուրգի, Հոնդուրասի, Մոզամբիկի, Արաբական էմիրությունների նախագահներին, թագավորներին, խաներին: Բայց դա պետք է գրեք միայն ձե՛ր անունից: Նրանց կարող եք խնդրել, գան տեր կանգնեն ոչ թե ձեր երկրին, այլ ձեր ընտանիքին, ձեր կնոջը, ձեր երեխաներին: Իսկ թե ինչպես կընդունեն նրանք ձեր այդ նամակը, դա արդեն այլ հարց է ու կախված է նրանց հումորի զգացումից...
Իսկ ինչ մնում է անձամբ իմ կարծիքին, Զ. Բալայանի նամակի կապակցությամբ, ապա ես իմ երկիրը, իմ հայրենիքը չեմ ուզում կրկին տեսնել ռուսի սապոգի տակ: Ես դեմ եմ բոլոր կարգի գաղութարարներին: Ի դեպ, մերազգի տկարամիտներն են հորինել, որ իբր ռուսը հյուսիսից եկել, ազատագրել է հայերիս: Ռուսը եկել և գրավել, գաղութացրել էր մեր երկիրը: Թող գրողի ծոցը կորչեն բոլոր գաղութարարներն ու զավթիչները՝ ռուս թե յանկի, թուրք թե հաբեշ...
ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ
Գրող, հրապարակախոս Զորի Բալայանը բաց նամակով դիմել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինին: Ստորև ներկայացվում է նամակն ամբողջությամբ.
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ
պարոն Վ. Վ. ՊՈՒՏԻՆԻՆ
«Պատմությունը նման է իշխանությանը. երբ մարդիկ լավ են զգում, մոռանում են նրա մասին և իրենց են վերագրում սեփական բարերարությունը: Իսկ երբ վիճակը վատանում է, նրանք սկսում են զգալ նրա անհրաժեշտությունը և գնահատել նրա բարերարությունը»
…Պատմությունը խիստ է պատժում դասերը չիմանալու համար (Վ.Օ.Կլյուչևսկի)
Մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ: Ամենից առաջ կուզենայի անկեղծորեն խոստովանել, որ նամակիս չափից ավելի մեծ ծավալը խորապես իմաստավորված, պայմանավորված է այն թեմայի պատմական անհրաժեշտությամբ, ես նույնիսկ կասեի՝ ռազմավարականությամբ, որի մասին ցանկանում եմ պատմել Ձեզ: Եթե Դուք իմ նամակը կարդաք, ինչպես ասում են` առանձին կտորներով, կամ էլ եթե ընդհանրապես չկարդաք, ես դա կընդունեմ նորմալ և սթափորեն: Սա բոլորովին էլ մի ինչ-որ կոկետություն չէ: Սա կյանքի իրողություն է: Բանն այն է, որ ես այսօր չէի կարող չգրել իմ բաց նամակը: Միաժամանակ անիմաստ կլիներ այն հասցեագրել մեկ ուրիշին:
***
Այս նամակի հիմքում ընկած են նշումներ արված Գյուլիստանի պայմանագրի լուսանցքներում: Ընդգծեմ, որ դրանց մեջ մի քանի անգամ հանդիպում է Ձեր ուսուցչի, Լենինգրադի համալսարանի պրոֆեսոր Անատոլի Սոբչակի անունը: Եվ ահա ցանկություն առաջացավ բաց նամակն սկսել նրա բառերով. «Գորբաչովի, եթե չասենք՝ մեր ողջ դժբախտությունը սկսվեց նրանից, որ հայկական ինքնավար մարզը հայկական միութենական հանրապետությանը միացնելու հայերի տրամաբանական պահանջը նա որակեց որպես «Ղարաբաղի խնդիր»: Մինչդեռ, դա ավելի շատ Ռուսաստանի խնդիրն է…»:
Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, հավատացե՛ք, այն, ինչի վրա ուշադրություն է դարձրել Անատոլի Ալեքսանդրովիչը, չափազանց լուրջ է և, ես կասեի՝ չափազանց պատմական: Բայց նախ երկու խոսք այն մասին, թե ինչպես և ինչու Սոբչակը ձեռք զարկեց այդ թեմային: ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների առաջին համագումարի ընթացքում Անատոլի Ալեքսանդրովիչը տեղեկացավ, որ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունից, որը հենց հայկական էր արդեն իսկ այն պատճառով, որ կոչվում էր «ինքնավար», ոչ մի հայ չէր ընտրվել ժողովրդական պատգամավոր, և այդ փաստը համարում էր անհեթեթություն: Արդեն ինքը, ընտրված լինելով ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Օրենսդիր կոմիտեի կազմում, համագումարի ամբիոնից հանդես եկավ առաջարկությամբ՝ ինձ տալու իր տեղը միայն նրա համար, որ ղարաբաղյան փոքրիկ պատգամավորությունից ևս մեկ ներկայացուցիչ կարողանար մշտապես աշխատել Գերագույն խորհրդում: Այս ամենի, ինչպեսև Սոբչակի ելույթի մասին կարելի է կարդալ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների առաջին համագումարի կարմիր կաշեկազմ սղագրական հատորում: Նրա գաղափարին հավանություն տվեցին շատերը, այդ թվում և ակադեմիկոս Սախարովը:
Ե՛վ Սոբչակը, և՛ Սախարովը ուշադիր, գիտնականների պես, ինչպես ասում են՝ մատիտը ձեռքին ուսումնասիրել են Գյուլիստանի (1813) և Թուրքմենչայի (1828) դաշնագրությունները: Խոսքն առաջին հերթին այն մասին է, որ Մոսկվայի (1921 թվականի մարտ) և Ղարսի (1921 թվականի հոկտեմբեր) պայմանագրերի արդյունքում այն տարածքը, որի մեծ մասի վրա կազմավորվեց բացարձակ նոր, ըստ էության թուրքական հանրապետություն, պատմականորեն պատկանում էր Հայաստանին: 1639 թվականից այն անցել էր Իրանին, իսկ 1813 թվականի Գյուլիստանի պայմանագրից հետո Պարսկաստանից անցավ Ռուսաստանի կազմ: Ընդ որում, պահպանվեցին բոլոր հայկական եկեղեցիները, պատմության և մշակույթի հուշարձանները:
Նորագույն պատմության մեջ ռուսաստանյան ղեկավարներից Դուք թերևս առաջինն էիք, ով, եթե հիշողությունս չի դավաճանում, 2006 թվականին բարձրաձայնեց պատմական ճշմարտությունը գործուն կերպով պաշտպանելու անհրաժեշտության մասին: Որպես Ձեր ծրագրի շարունակություն, արդեն նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի օրոք ստեղծվեց «ի վնաս Ռուսաստանի պատմության նենգափոխման ավելի ու ավելի ագրեսիվ փորձերի» հակազդման հատուկ հանձնաժողով: Թվում էր, թե այդ անհրաժեշտ և կարևոր գործը տեղից շարժվեց: Սակայն շուտով ռուսական հասարակայնության, ինչպես ասում են՝ որոշակի մասը գաղափարն ընդունեց եթե ոչ սվիններով, ապա, մեղմ ասած՝ քննադատաբար: Պատճառը, իմ խորին համոզմամբ, այն էր, որ պատմական ճշմարտության վերաբերյալ այն ժամանակվա նյութերում և բանավեճերում կային շատ ընդհանուր, ավելի ճիշտ՝ ընդհանրացված, հետևաբար և վերացական բաներ: Տպավորություն էր ստեղծվում, թե մոռացության է մատնվում նման դեպքերի համար ամենագլխավորը՝ «Ճշմարտությունը կոնկրետ է» արիստոտելյան փիլիսոփայական բանաձևը:
Ինչպիսին էլ որ լինի ճշմարտությունը (վտանգավոր, վնասակար, սարսափելի), այն պետք է ընդունվի այնպիսին, ինչպիսին կա: Գյոթեն, օրինակ, «գերադասում էր վնասակար ճշմարտությունը օգտակար սխալից»: Եվ երբ Անատոլի Սոբչակը խոսում էր Գորբաչովի դժբախտության և ողբերգության մասին, ապա նկատի ուներ հենց պատմական ճշմարտության աղճատումը: Մեծագույն պետության և հզոր կուսակցության ղեկավարը պատկերացում չուներ այն մասին, թե որոնք էին իր պատմական հայրենիքի՝ Ռուսաստանի իրական սահմանները: Չգիտեր այն մասին, որ հեղափոխական աղմուկի տակ Ստալինի և Աթաթուրքի կողմից ստեղծված, էությամբ թուրքական Ադրբեջան հանրապետությունը, կրկնում եմ, մեծամասամբ տեղակայված է պատմական Հայաստանի տարածքում, որը Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի դաշնագրերից հետո ներառված էր Ռուսաստանի կազմում: Իսկ Ելցինը՝ ավելի վատթար. ո՛չ Բելովեժյեում, ո՛չ Կրեմլում, ո՛չ մահվան սնարում այդպես էլ չհասկացավ, որ 1991 թվականին բոլորովին էլ Ռուսաստանի նախագահ չէր դարձել: Նա ՌՍԴԽՀ նախագահն էր, իր կետագծված ու պայմանական խորհրդային սահմաններով: Դուք ինքներդ մի անգամ Ձեր ելույթում հստակ նշեցիք. «Ռուսաստանն, ըստ էության, վերանվանվել էր ԽՍՀՄ-ի, բայց դա չի նշանակում, թե դադարել էր Ռուսաստան լինելուց»:
Այսպիսին է ճշմարտությունը, որը վերացական չէ: Այն կոնկրետ է: Շոշափելի է: Տվյալ դեպքում կարելի է նույնիսկ ձեռքով դիպչել նրան: Դա Գյուլիստանի պայմանագիրն է, որը ներկայացնում է իննամյա պատերազմի հանրագումարը: Նրա տասնմեկ հոդվածներում ամփոփված է երկու պետությունների՝ Ռուսաստանի և Պարսկաստանի ողջ աշխարհաքաղաքական սկզբունքը, որոնք մարգարեաբար գիտակցում էին, որ իրենց միջև «հավերժական խաղաղությունը, բարեկամությունը և բարեհաշտությունը» կարող են գոյատևել բացառապես պատմական փաստաթղթի տառի և ոգու երաշխավորված իրագործման դեպքում: Այնտեղ ընդգծվում է գուցե ամենագլխավորը՝ համաձայնագրի խստիվ կատարման պատասխանատվությունը կրում են Ռուսաստանի և Պարսկաստանի ոչ միայն գործող ղեկավարները, այլև, ինչը ավելի կարևոր է, «ժառանգորդներն (!-Զ.Բ.) ու հաջորդողները (!-Զ.Բ.)»:
Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, խոշոր հաշվով դա այսօր վերաբերում է նաև անձամբ Ձեզ: Այդ կապակցությամբ հրատապ, եթե չասենք՝ օպերատիվ անհրաժեշտություն կա հրապարակելու, օրինակ, դաշնագրի երրորդ և չորրորդ հոդվածները, առանձնապես եթե հաշվի առնենք, որ ներկայիս (ռուս, ռուսաստանցի) լայն ընթերցողը ծանոթ չէ դրանց. «Հոդ. III: Նորին Շահական մեծությունը, ի ապացույց Նորին Մեծություն Ամենայն Ռուսիո Տիրակալի հանդեպ իր անկեղծ բարեկամության, սույնով հանդիսավորապես ընդունում է, ինչպես իր, այնպես էլ Պարսից գահի Բարձր Հաջորդների անունից, որ Ռուսական կայսրության սեփականությանն են պատկանում ներքոնշյալ խանությունները՝ Ղարաբաղի, Շիրվանի, Դերբենտի, Կուբիի, Բաքվի և Թալիշի խանությունը իր այն հողերով, որոնք ներկայումս գտնվում են Ռուսական կայսրության իշխանության տակ…» (գործնականում ամբողջը, չհաշված ներկայիս Ադրբեջանի տարածքը, որը թուրքերն ստեղծեցին Մոսկվայում և Ղարսում): «Հոդ. IV: Նորին Մեծություն Ամենայն Ռուսիո Տիրակալը, փոխադարձ կապվածություն ցուցաբերելով Նորին Մեծություն Պարսից Շահին և ի ապացույց իր անկեղծ ցանկության՝ Պարսկաստանում, Իրեն հարևան պետությունում ամուր հիմքերի վրա տեսնելու ինքնակալությունը և պետական իշխանությունը, սույնով հանդիսավորապես խոստանում է Իր և Իր Հաջորդների անունից (!-Զ.Բ.). Պարսից շահի որդիներից նրան, ում ինքը կնշանակի Պարսկական պետության Ժառանգորդ, անհրաժեշտության դեպքում ցուցաբերել օգնություն, որպեսզի Ռուսիո Բարձրագույն Արքունիքի օգնությամբ ամրապնդվի Պարսից Արքունիքը…»: Ընդգծեմ, որ «Բարձր հաջորդներ» և «հավերժական ժամանակներ» բառակապակցությունները դաշնագրում ներկա են ոչ թե որպես դիվանագիտական սիրախաղ կամ մի ինչ-որ անթաքույց մաքիավելիզմ, այլ ապագայի, սերունդների հանդեպ պատասխանատվության արտահայտություն:
Այնպես որ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, ստացվում է, որ ես Ձեզ դիմում եմ, բացի ամենայնից, նաև որպես հենց իր՝ Ալեքսանդր Առաջինի ե՛ւ Ժառանգորդի, ե՛ւ Հաջորդի: Եկեք հիշենք պատմությունը. 1812 թվական (մեկ տարի անց կնքվելու է Գյուլիստանի պայմանագիրը): Վառվում էր Մոսկվան: Նապոլեոնը գտնվում էր Կրեմլում: Իսկ Նորին Մեծությունը պնդում էր, որպեսզի «Ղարաբաղյան ճակատից ոչ մի զինվոր ետ չկանչվի»: Դիմում եմ Ձեզ, հիանալի գիտակցելով այն բուն «պատմական ճշմարտության» իմաստն ու էությունը, որի մասին Դուք խոսեցիք 2000 թվականի կեսերին, երբ շնորհիվ Ձեր ջանքերի աճեց (վերականգնվեց) ռուսական բանակի հզորությունը՝ մղձավանջային իննսունականներին հոգեվարք ապրելուց հետո: Ալեքսանդր Առաջինի համար պատմական ճշմարտությունը առավել քան շոշափելի-կոնկրետ էր: Քանզի նա լավ գիտեր այն մեծ, յուրօրինակորեն ռազմավարական և նույնիսկ մարգարեական նամակագրության մասին, որ սկսվել էր Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի և ղարաբաղյան մելիքների (իշխանների) ժամանակներից: Հիշում եմ, մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, թե ինչպես Դուք, արդեն որպես Ռուսաստանի նախագահ Հայաստան կատարած Ձեր առաջին պաշտոնական այցի ժամանակ, Երևանի պետական համալսարանի դահլիճում մեջբերում կատարեցիք Պետրոս Մեծից, Ձեր կողմից հավելելով. «Ասված է՝ արված է»: Բառերը, որ մեջբերեցիք, Պետրոս Առաջինը գրել էր 1724 թվականի նոյեմբերի 10-ին, երբ ղարաբաղյան կոնկրետ հոգևոր, ռազմական առաջնորդներին և կառավարիչներին ցուցաբերել էր «կայսերական բարեհաճություն և շնորհավորանք ողջ հայ ժողովրդին»: Քանզի այն ժամանակներում (և առհասարակ մինչև Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը) պատմական անհեթեթություն էր Ղարաբաղը դիտարկել Հայաստանից անջատ:
Տասնյոթերորդ և տասնութերորդ դարերում ռուսական ցարերի հանդիպումների և նամակագրությունների ռազմավարությունը ուղղված էր խորապես մտածված, հստակ հաշվարկված պատմական հեռանկարին: Գեներալ-ֆելդմարշալ Գրիգորի Պոտյոմկինը կայսրուհի Եկատերինա Երկրորդին Ղարաբաղից գրած իր ուղերձում համառորեն խնդրում էր «կիրառել բոլոր ջանքերը, որպեսզի Ղարաբաղը կարգավորվի հայ ժողովրդի համար առավել շահեկան կերպով»: Խոսքն, իհարկե, այն նույն հարավային ուղղության ռազմավարական կարևորության մասին էր: Եկատերինա Մեծը պարտավորեցրեց, որպեսզի «Հայ քրիստոնեական ժողովրդի» հանդեպ առանձնահատուկ բարեմիտ վերաբերմունքը էստաֆետի պես մեկ ցարի ձեռքից փոխանցվի հաջորդին: XVIII դարի ավարտին, իննամյա պատերազմն սկսվելուց ոչ շատ առաջ Պավել Առաջինը իր կայսերական բարեմտությունն ու ողորմածությունը արտահայտեց «վեհապետական և հռչակավոր Ղարաբաղյան մարզին» , որի անառիկ բարձունքներում, ռուս ականավոր պոետ և հումանիստ Սերգեյ Գորոդեցկու բառերով, «ավելի քան երկու հազար տարվա ընթացքում հայ ժողովուրդը դիմակայել է քոչվոր ցեղերի ոտնձգություններին, պահպանելով իր մշակույթը, պաշպանելով իր ազգային դեմքը»:
Եկատերինա Երկրորդի օրհնությամբ հրատարակվեց այն ժամանակների համար աննախադեպ հայ-ռուսերեն ծանրակշիռ բառարանը: Դա 1787 թվականին էր: Ահա թե ինչպիսի կենսական անհրաժեշտություն գոյություն ուներ դեռևս շատ առաջ, քան Արևելահայաստանը վերջնականապես կմիավորվեր Ռուսաստանի հետ: Ի դեպ, Թուրքմենչայի պայմանագրից շատ չանցած, 1837 թվականին հենց իր՝ Նիկոլայ Առաջինի ներածական խոսքով հրատարակվեց նորացված բառարանը: Իսկ դրանից էլ առաջ, Ալեքսանդր Առաջինի օրոք Մոսկվայում բացվեց հայկական համալսարան: Մի խոսքով, Գյուլիստանի և դրա օրգանական շարունակությունը կազմող Թուրքմենչայի պայմանագրերն ըստ էության դարձան ոչ միայն ռուսների և հայերի համար պատմական օրինաչափության, պատմական ճշմարտության մարմնավորում, այլև պարսիկների համար, որոնք Արաքսից և Քռից դեպի հյուսիս ընկած տարածքներում միշտ խնդիրներ էին ունեցել հիմնականում թուրքական ցեղերի հետ:
Թող ներկայիս սերնդի, առանձնապես երիտասարդության մոտ այն տպավորությունը չստեղծվի, թե Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև եղբայրական հարաբերությունները սկսվեցին այդ երկու պատմական փաստաթղթերի ընդունումից հետո: Կարծում եմ, չի խանգարի մի քանի պատմական նրբագծեր ավելացնել մեր փոխհարաբերությունների «դիմանկարին»:
…Բյուզանդիայի կայսր Վասիլ (Բարսեղ) Երկրորդը (ազգությամբ հայ) լավ իմանալով, որ Նովգորոդի և Կիևի իշխան Վլադիմիր Սվյատոսլավովիչի (Վլադիմիր Առաջինի) տատիկը` իշխանուհի Օլգան Ռուսաստանում առաջինն էր քրիստոնեություն ընդունել, համաձայնվեց իր քրոջը՝ բյուզանդական արքայադուստր Աննային կնության տալ Վլադիմիրին: Այնպես որ, ռուսական փրկիչ Ուղղափառության ակունքներում կանգնած էին հայերը: Ինչպես ասում են՝ բարեկամացած էին ընտանիքներով և պետություններով: Այդ ժամանակներից պետք է անցներ հազար տարի, որպեսզի մեծ մարտիրոս Տիխոնը, ինչպեսև բոլշևիկյան մղձավանջներից հետո Ռուս եկեղեցու վերածնունդը տեսած Ամենայն Ռուսիո պատրիարքներ Ալեքսիյ Երկրորդը և Կիրիլ Առաջինը, ասես պայմանավորված, արտասանեին համարյա միևնույն բանը Հայ առաքելական եկեղեցու մասին. «Մենք պատկանում ենք ուղղափառ ժողովուրդների նույն ընտանիքին, որոնք աստիճանաբար վերադառնում են քրիստոնեական հավատի գիրկը, բարոյականության ակունքներին»:
Բոլոր ժամանակներում հայերը Ռուսաստանում ներկայացված էին ոչ միայն առևտրի, գործարարության, շինարարության, այլև բժշկության, գեղանկարչության, ճարտարապետության, մշակույթի ոլորտներում (կարդացեք Վ.Վ.Ստասովին): Դեռևս Ուղղափառ Ռուսաստանի կազմավորման արշալույսին հայերը ռուսերենից թարգմանել էին «Վարք Բորիսի և Գլեբի» և նույն ժամանակ էլ հայերենից ռուսերեն՝ «Վարք Գրիգոր Լուսավորչի» և «Վարք երանելի կույսերի» (խոսքը Հռիփսիմե և Գայանե սրբերի մասին է):
Ռուսական պատմության հայր Ն.Մ.Կարամզինը իր «Ռուսական պետության պատմություն» բազմահատորյակում գրում է. «Դեռևս Մոնոմախի ժամանակներում (իսկ դա XI-XII դարերն էին) Կիևում փառաբանված էին հայ բժիշկները…» , և նշում է հետաքրքրական մանրամասն. «Նրանցից մեկը (ինչպես գրում են), նայելով հիվանդին, միշտ գուշակում էր՝ կարո՞ղ է նա ապրել, և հակառակ դեպքում սովորաբար կանխատեսում էր նրա մահվան օրը»:
Գիտե՞ք, մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, թե ինչի մասին էի ես հաճախ մտածում ղարաբաղյան խառնակ տարիներին: Այն մասին, որ Նորին Կայսերական Մեծություն, Պայծառափայլ և Հզորագույն Մեծն Կայսր Տիրակալ և Ամենայն Ռուսիո Ինքնակալ Ալեքսանդր Առաջինը կշրջվեր գերեզմանում, իմանալով, որ ադրբեջանցիները թուրք ռազմածովային մասնագետների օգնությամբ խորհրդային (ռուսական) նավերից ապամոնտաժել են հեռահար հրանոթները, դրանք տեղադրել Շուշիի և Լաչինի, Աղդամի և Խոջալուի կրակակետերում և թիրախային զարկեր էին տեղում հայկական գյուղերի, Ղարաբաղի քրիստոնեական հուշարձանների, «Գյուլիստան-Ռուսաստան ճամբարի Ղարաբաղյան տիրույթի բնասահմանի վրա» (ներկայիս Շահումյանի շրջանը), որտեղ Ռուսաստանը և Պարսկաստանը պայմանագիր ստորագրեցին հավերժական ժամանակների համար:
Կարևոր մանրամասն. Ալեքսանդր Առաջինի կողմից ստորագրված Գյուլիստանի դաշնագրում հստակ որոշված է Կասպից ծովի ճակատագիրը «բոլոր ժամանակներում»: Տերը մեկն էր՝ Ռուսաստանը: Կարո՞ղ եք պատկերացնել, որ նման լուծումը ձեռնտու էր նաև Իրանին: Ներկայացնեմ հատված դաշնագրի V հոդվածից. «Իսկ ռազմանավերի առումով, ինչպեսև նախկինում պատերազմի ժամանակ, այնպես էլ խաղաղության ժամանակ և միշտ (!-Զ.Բ.), երբ Ռուսական ռազմական դրոշը միակն էր (!-Զ.Բ.), որ գոյություն ուներ Կասպից ծովում, ապա սույն հարգանքով այժմ էլ նրան է վերապահվում նախկին իրավունքը, որպեսզի բացի Ռուսիո Տերությունից ոչ մի այլ տերություն Կասպից ծովում չունենա ռազմական դրոշ»: Ինչպես տեսնում ենք, Կասպից ծովը պատերազմից առաջ էլ պատկանել է Ռուսաստանին: Հիմա Կասպից ծովում ծածանվում են հինգ դրոշներ: Պարսկաստանը, որ ինը տարի կռվել էր Ռուսաստանի հետ, «անկեղծ ցանկություն ունենալով վերջ դնել պատերազմի աղետներին» և ցանկանալով «ամուր հիմքի վրա վերականգնել հաստատուն խաղաղություն», համաձայնվեց մեն-միակ դրոշին՝ Ռուսաստանի դրոշին: Իսկ հիմա, չգիտես որտեղից, մի ողջ ոհմակ հայտնվեց: Ընդ որում, կասկած չկա, որ այսօր Իրանին ամենից շատ անհանգստացնում է հենց ադրբեջանական դրոշը: Եվ որպեսզի արդարացնի, ավելի ճիշտ՝ օրինականացնի Կասպից ծովում դրոշ ունենալու իրավունքը, Ադրբեջանը սկսում է թափով հորինել և ապա հնացնել իր պատմությունը:
Հայտնի է, որ ԽՍՀՄ կազմավորման առաջին իսկ օրերից սահմանները համարվում էին պայմանական, այսպես ասած, խորհրդային, այն էլ՝ հավերժական ժամանակներով: Բացի դրանից, ժամանակ առ ժամանակ ձեռքից ձեռք էին հանձնվում պատմական ողջ տարածքներ, որոնք հանդիսացել էին այս կամ այն ժողովրդի հայրենիքի մաս: Համարվում էր, թե իբր այդպես էր պետք ընդհանուր երկրին, այդպես էր պետք խորհրդային ժողովրդին, որն արդեն ստացել էր իր բնորոշումը՝ «Նոր պատմական հանրություն-խորհրդային ժողովուրդ»: Ինչպե՞ս այստեղ չմտաբերես Սոլժենիցինին. «Իսկ չէ՞ որ այն տարիներին համարում էին, թե բոլորովին էլ կարևոր չէ որտեղ անցկացնել սահմանները, մի քիչ էլ կանցնի, և ուր որ է բոլոր ազգերը կմիաձուլվեն մեկի: Խորաթափանց Իլյիչ-առաջինը սահմանների հարցը անվանում էր նույնիսկ տասներորդական: Այդպես Ղարաբաղը հատելով տվեցին Ադրբեջանին: Ի՞նչ տարբերություն, թե որտեղ: Այդ պահին պետք էր հաճոյանալ Սովետների սրտալի բարեկամ Թուրքիային»: Իսկ չէ՞ որ Ալեքսանդր Իսաևիչը կարող էր որպես օրինակ բերել նաև Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը և ահռելի ու բազմաշրջան Գարդմանքը (Ելիզավետապոլի գավառի մի մասը): Եվ ոչ միայն դրանք…
Այդ ամենը, սկսած 1813 թվականից, գտնվում էր Ռուսաստանի կազմում: Եվ այդ ողջ տարածքի վրա, ներառյալ թալիշների, քրդերի, թաթերի, բուդուխների, խրիզների, խինալուգների և այլ ազգերի ու ազգությունների պատմական հողերը, ստեղծվեց ըստ էության միասնական թուրքական Ադրբեջան հանրապետությունը, որտեղ այդ բոլոր և այլ մահմեդական ժողովուրդներ, որոնք դարերով ապրել էին իրենց հայրենիքում, բռնի կերպով ուծացվեցին, մանավանդ՝ Ալիև ավագի կառավարման տարիներին:
Իսկ ի՞նչ կատարվեց այն տարածքում, որն աշխարհագրական ամենայն մանրամասնություններով ու մանրուքներով նշված է Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի դաշնագրերում: Ինչպե՞ս այդ տարածքում հայտնվեց միութենական հանրապետություն, որն Աթաթուրքն առաջարկեց կոչել «Ադրբեջանի թուրքական հանրապետություն»: Այդ անվանումը չստացվեց: Փոխարենը, 1974 թվականի աշնանը, ավերելով և զավթելով Կիպրոսի տարածքի քառասուն տոկոսը, ի հիշատակ Աթաթուրքի երազանքի, այն անվանեցին «Կիպրոսի Թուրքական հանրապետություն»:
Եվս մեկ կրկնություն. գործնականում ողջ Հարավային Կովկասը պաշտոնապես գտնվում էր Ռուսաստանի կազմում: Այնպես որ, ճիշտ էր Ա. Սոբչակը. իրոք, չկա Ղարաբաղի խնդիր, կա Ռուսաստանի խնդիր: Կարելի է, իհարկե, դեմագոգաբար բարբառել, թե իբր, գիտե՞ք, 1917 թվականին իշխանությունը փոխվեց, և Ռուսաստանի նոր ղեկավարությունն իր հարցերը լուծում էր ուզածի պես: Այդ դեպքում ի՞նչ պատասխան տալ այն հարցին, թե որտեղի՞ց ծլեց Ադրբեջանը: Խոսքը տարբեր ազգերից ու ազգություններից բաղկացած կոնկրետ բնակչության մասին չէ, որն այն ժամանակ ապրում էր այդ տարածքում, այլ արհեստականորեն ստեղծված «նոր» ժողովրդի մասին է: Չէ՞ որ ո՛չ Գյուլիստանի պայմանագրից առաջ, ո՛չ էլ դրանից հետո գոյություն չուներ ո՛չ այդպիսի ժողովուրդ, ո՛չ այդպիսի երկիր: Սա իմանալը շատ կարևոր է:
Ես կարծում եմ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, Ձեզ համար դժվար չի լինի գտնել Յուժակովի տասնվեց հատորանոց հանրագիտարանը (1904 թվականի) և տեսնել «Ազերբայջան» տերմինը, որի դիմաց գրված է՝ «ծայրագավառ Պարսկաստանի հյուսիսում»: Այնտեղ կա Պարսկաստանի քարտեզը: «Ազերբայջան» բառը գրված է ոչ այնտեղ, որտեղ այսօր նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն է, այլ Քուռ գետի աջ ափից ավելի ներքև: Դրանից հյուսիս կա Ղարաբաղ, կա Թալիշ, կա Շիրվան, իսկ Ազերբայջան չկա: Հյուսիսային մասում մի քանի ծայրագավառներ են (այդպես էլ գրված է՝ «ծայրագավառ»): Դրանցից մեկն էլ Ազերբայջանն է (Ադերբեյջան): Ընդամենը 36 կարճ տող: Վերջին ինը տողերում խոսվում է բնակչության մասին. «Հյուսիսում՝ թուրքեր են և քրդեր»: Երկու տողից հետո նշվում է. «Թուրքերը և քրդերը վարում են քոչվորական ապրելաձև»: Եվս երկու տողից հետո ընդգծվում է, որ «քրդերը ցածրադիր վայրերում զբաղվում են հողագործությամբ»: Դա նշանակում է, որ թուրքերը, որոնք որոշ ժամանակ անց կոչվեցին ադրբեջանցիներ, վարում էին միայն քոչվորական ապրելաձև: Հիշեցնենք, սա տպագրված է 1904 թվականին:
Հարկ է հիշել և այն մասին, որ այդ ամբողջ աշխարհագրությունը գտնվել ու հիմա էլ գտնվում է (այդ նույն թուրքերի ու քրդերի ժառանգների հետ միասին) Արաքսի ու Քռի աջ ափերից դեպի հարավ, այսինքն՝ Ռուսաստանի սահմաններից դեպի հարավ, Իրանի տարածքում: Իսկ Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետությունը ստեղծեցին, ինչպես արդեն ասել եմ, դեպի ավելի հյուսիս, հիմնականում հայկական պատմական տարածքում, որը մտնում էր Ռուսաստանի կազմի մեջ: Կարծում եմ, չկա ավելի անհեթեթ, եթե չասենք՝ վտանգավոր բան, քան թույլ տալ քաղաքական գործիչներին չարաշահել «կատարված փաստի» չարաբաստիկ սինդրոմը: Իբր, գնացքն արդեն մեկնել է: Այդ դեպքում ինչպե՞ս վարվել «պատմական ճշմարտության» հետ, «ի վնաս Ռուսաստանի՝ պատմությունը նենգափոխելու ագրեսիվ փորձերի» դեմ պայքարի հետ: Ճիշտ է, մեր դեպքում խոսքը ոչ միայն պատմության նենգափոխման մասին է, այլև ուրիշի հայրենիքը նենգորեն ու բարբարոսաբար զավթելու մասին: Եկեք հիշենք 1921 թվականի Մոսկովյան պայմանագրի նախօրեն: Ընդամենը մեկ օրինակ՝ հրեշավոր իր էությամբ:
Հոգեվարքի մեջ գտնվող Թուրքիան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կորցրած ամեն ինչ, կորցրած կայսրության կարգավիճակը, բայց շահադիտաբար առաջինը ճանաչելով խորհրդային իշխանությունը, պատվիրակություն է ուղարկում Մոսկվա՝ բոլշևիկների հետ բանակցելու: Գործընթացը ղեկավարում էր ազգությունների ժողկոմ Ստալինը: Պակտը ստորագրեցին մարտի 16-ին: Իսկ մարտի 4-ին «Ազգությունների կյանքը» պարբերականում Ստալինի տեղակալ Ա.Սաչկոն իր շեֆի թելադրանքով գրեց տեքստ՝ ուղղված հայ ժողովրդին: Շատ եմ խնդրում Ձեզ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, ուշադիր հետևել այդ հրեշի մտքի ընթացքին: Կուսակցության անունից և հանուն համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակի Ա.Սաչկոն, նույնն է թե Ստալինը, «կոչ է անում Հայաստանին» ռուս-թուրքական պայմանագրին նվիրված գալիք կոնֆերանսում «զոհաբերել ե՛ւ իր նախկին տարածքները, ե՛ւ իր ժողովրդի այն հատվածը, որը մնացել է Թուրքիայում»:
Ասացեք խնդրեմ, Դուք երբևէ նման մի բան լսած կա՞ք՝ «զոհաբերել սեփական ժողովրդի մի հատվածը»: Իսկ չէ՞ որ դա տեղի էր ունենում այն արյունոտ ժամանակներում, երբ հենց Թուրքիայում դեռևս շարունակվում էր հայերի ցեղասպանությունը:
Երկար տարիներ ոչ ոք կարգին չգիտեր, թե ինչ էր խոսվել Մոսկովյան կոնֆերանսի կուլիսներում: Միայն մի քանի տասնամյակ անց, Ստալինի մահից անմիջապես հետո, թուրք պատմաբան Բայքլօղլին, հղում կատարելով պատվիրակության ղեկավար Յուսիֆ Բեյզեմին, «Աթաթուրքը Անատոլիայում» գրքում գրելու էր . «1921 թվականի փետրվարի 22-ին Ստալինի հետ առաջին հանդիպման ժամանակ նա մեզ խոստացավ օգնել զենքով, փողով, կենդանի ուժով (Եվ նաև կատարեց իր խոստումը: Հիշենք, մի ողջ արշավախումբ՝ մեկ բեռնատար ոսկով, զենքով և զինամթերքով, Մ. Վ. Ֆրունզեի գլխավորությամբ, որը բարեկամական այցով ուղևորվեց Թուրքիա: Գիտի՞ արդյոք Ռուսաստանը, որ այդ զենքը օգտագործվեց հայերի դեմ:- Զ.Բ.): Իսկ հայկական հարցը,- ասաց Ստալինը,- դուք արդեն լուծել եք»: Ռուսաստանում Թուրքիայի առաջին դեսպան, պատվիրակության անդամ, գեներալ Ալի Ջեբեսոյը թուրքական «Վաթան» թերթի 1954 թվականի ապրիլի 20-ի համարում գրում է. «Չիչերինը չէր համաձայնվում սահմանների հարցը լուծել հօգուտ Թուրքիայի, և միայն Ստալինի շնորհիվ հաջողվեց լուծել այն հարցերը, որոնք բանակցությունները կմտցնեին փակուղի»: Թերթի նույն համարում «Ստալինը և հայկական հարցը» հոդվածում Ջեբեսոյը գրում է, որ Ստալինի հետ երկրորդ զրույցի ժամանակ հարցրել են. «Արդյոք հայկական հարցը քննարկվելո՞ւ է կոնֆերանսի ժամանակ»: Նա պատասխանել է. «Դուք ինքներդ լուծել եք: Եթե մնացել են չլուծված հարցեր, ինքներդ էլ լուծեք»: Ի՞նչ է ստացվում վերջնական արդյունքում: Ստալինը մարմնավորում էր Մոսկովյան պայմանագիրը: Մոսկվան մարմնավորում էր Ռուսաստանը: Եվ ստացվում է, թե Ռուսաստանն գործադրեց այդ ողջ մղձավանջը Հայաստանի դեմ: Ո՛չ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, այդ ամենը հիմնականում Ռուսաստանի դեմ էր: Ծայրահեղ դեպքում, առաջին հերթին «Ռուսաստանի դեմ»:
Նույն ոգով և նույն ոճով ընթացան բանակցությունները յոթ ամիս անց, արդեն Կարսում: Հայկական Կարսում, որը մտնում էր Ռուսաստանի կազմի մեջ, այն ժամանակ կար ռուսական եկեղեցի, ռուսական գերեզմանատուն, ռուսական դպրոց, որտեղ, ի դեպ, սովորել է հայ մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցը: Մի խոսքով, այն ամենը, ինչ մտնում էր Ռուսաստանի կազմի մեջ ոչ միայն Գյուլիստանի, այլև, ինչպես տեսնում ենք, Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո, գրչի մի հարվածով ակնթարթորեն հայտնվեց Թուրքիայի տիրույթում: Մինչդեռ՝ երկու դաշնագրերում էլ հանդիպում է միևնույն դրույթը.«Նորին Մեծություն Պարսից Շահը իր անունից և իր ժառանգների (!-Զ.Բ.) ու հաջորդների անունից (!-Զ.Բ.) Ռուսական կայսրությանն է զիջում որպես կատարյալ սեփականություն…»: Եվ ապա հաջորդում է հայկական նախկին տարածքների ցանկը: Երկու պետություններ, դարեր շարունակ անցնելով հազարավոր փորձանքների ու դժբախտությունների միջով, մեծ կորուստների գնով հասան իրենց փրկիչ պատմական ճշմարտությանը, իսկ այսօր երկարատև որոնումների և խիզախ փոխզիջումների անգին պտուղներից սրբապղծորեն օգտվում է երրորդ կողմը, որը բոլոր ժամանակներում, ըստ էության, եղել է Պարսկաստանի և Ռուսաստանի թշնամին: Եվ բոլոր ժամանակներում, ըստ տրամաբանության, կմնա թշնամի: Մեկ օրինակ. այսօր մեր աչքի առջև պանթուրքիստական Թուրքիան ավերում է մահմեդական Սիրիան: Կասկած չկա, որ դա ուղղված է այդ թվում նաև Ռուսաստանի և Իրանի դեմ:
Բերեմ Մ.Ս.Գորբաչովի հետ կապված մի օրինակ, որի համար «պատմական ճշմարտությունը» դատարկ հնչյուն էր: 1988 թվականի փետրվարի 26-ին նրա հետ Ղարաբաղի հարցով հանդիպման ժամանակ (ինձ հետ էր ականավոր հայ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանը) ես մանրամասնորեն պատմեցի այն մասին, որ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ողջ տարածքը, որտեղ գտնվում էին մոտ հարյուր հիսուն հայկական բնակավայրեր, ավելի քան երեք հարյուր եկեղեցիներ ու տաճարներ, իսկ հայկական լեգենդար հինավուրց Ջուղայում հաշվվում էին փոքր ճարտարապետության համաշխարհային գլուխգործոցներ հանդիսացող մոտ տասը հազար խաչքարեր, մտցված է խիստ սահմանային գոտու ռեժիմի տակ: Ո՛չ ես, ո՛չ անմոռանալի Սիլվա Կապուտիկյանը բոլորովին էլ չզարմացանք, որ Գորբաչովը չգիտեր այդ մղձավանջի մասին: Իհարկե, բացի ամենայնից, Ադրբեջանի դեմ բողոքներով մեր նամակները կրեմլյան չինովնիկների կողմից ուղարկվում էին Ադրբեջանի ղեկավարությանը: Բերեմ մի փոքրիկ հատված Քաղբյուրոյի նիստում Գորբաչովի ելույթից,որը տեղի ունեցավ մեր հանդիպումից երեք օր անց. «Ողջ Նախիջևանին վերագրվել է սահմանային գոտու կարգավիճակ: Ազատ մուտքն այնտեղ արգելված է: Բայց չէ՞ որ այնտեղ են թաղված ցեղասպանության զոհերը, այնտեղ են գտնվում նրանց բոլոր գերեզմանները: Այնտեղ կային հայկական մշակույթի իննսուն հուշարձաններ, որոնցից մնացել է մեկը: Եվ վերջ: Ոչ մեկին չեն թողնում այն պատճառաբանությամբ, թե դա սահմանային գոտի է»:
Սա ասում էր ԽՄԿԿ Կենտկոմի Գլխավոր քարտուղարը, դիմելով ԽՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի բոլոր անդամներին և անդամության թեկնածուներին, ԽՄԿԿ Կենտկոմի բոլոր քարտուղարներին, կուսակցության Կենտկոմի և կառավարության բոլոր հրավիրված պատասխանատու աշխատողներին: Եվ ոչինչ: Բացարձակապես ոչինչ չփոխվեց Նախիջևանում: Ավելի վատացավ:
Հիշեցնեմ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, որ դա տեղի էր ունենում 1988 թվականի փետրվարի 29-ի երեկոյան: Այդ ժամերին Սումգայիթում դեռևս շարունակվում էր հայերի կոտորածը: Եվ Գլխավոր քարտուղարը Քաղբյուրոյի նիստի ընթացքում խնդրեց պաշտպանության նախարար Յազովին բոլորի ներկայությամբ կրկնել այն, ինչ նախորդ օրն իրեն էր պատմել երես առ երես, «Պատմի՛ր, Դմիտրի Տիմոֆեևիչ, թե ինչպես են այնտեղ սպանում» (ուշադրություն դարձրեք, որ «սպանել» բայը նա արտասանում է ներկա ժամանակով: Գորբաչովը և Քաղբյուրոյի անդամները գիտեին, որ կոտորածը դեռ շարունակվում էր): «Երկու կանանց կրծքերը կտրեցին, – պատասխանում է Յազովը,- մի կնոջ գլուխը կտրեցին, իսկ աղջկան մաշկահան արեցին: Այ այսպիսի վայրագություն: Որոշ կուրսանտներ, նման բան տեսնելով, ուշագնաց էին լինում»:
Ներեցեք ինձ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, այս նատուրալիզմի համար և մի մտածեք, թե ես հեռանում եմ «Ոչ թե Ղարաբաղի, այլ Ռուսաստանի խնդիր» թեմայից: Ամեն ինչ իրոք շատ պարզ է ու հասկանալի: Հայկական հսկայական պատմական տարածքը (ողջ Ղարաբաղի Խանությունը Գյուլիստանի երկրամասի հետ, Նախիջևանի Խանությունը, Ելիզավետպոլի գավառը և այլ տարածաշրջաններ) ուղիղ երկու հարյուր տարի առաջ, իննամյա պատերազմից և Գյուլիստանի դաշնագրից հետո Պարսկաստանի կազմից անցան Ռուսաստանի կազմ: Բնականաբար, այդ տարածքում ապրում էին նաև այլ ազգություններ ու ցեղեր, այդ թվում և թուրքեր (թյուրքեր): Լենինը նրանց կոչում էր կովկասյան թաթարներ: Նույն ժամանակ էլ, որպեսզի տարբերեին կովկասի մահմեդականներին Ղրիմի մահմեդականներից, հայտնվեց նոր բառակապակցություն՝ «ադրբեջանական թաթարներ»: Պետք է հաշվի առնել և ժամանակը, երբ այս ամենը տեղի էր ունենում:
…Առաջին համաշխարհային պատերազմ: Հայոց ցեղասպանություն: Փետրվարյան հեղափոխություն: Հոկտեմբերյան հեղափոխություն: Այս մթին ու խառնաշփոթ խորապատկերի վրա հոգեվարքի մեջ գտնվող Թուրքիան մոտեցումներ է փնտրում բոլշևիկների հետ, շողոքորթորեն առաջինն է ճանաչում սովետների իշխանությունը: Տարիներ անց Աթաթուրքը գրելու էր. «Մենք արագացրինք հաստատված կապերը բոլշևիկների հետ, հուսալով, որ հաջողության դեպքում մենք կոչնչացնենք հայկական պետությունը, որը թարախապալար է մեր երկրի մարմնին»: Լենինը համոզված էր, որ Աթաթուրքը ամենաճշմարիտ հեղափոխական է, որը պայքարում է համաշխարհային իմպերիալիզմի դեմ: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից դեռ կես տարի առաջ Լենինը պահանջեց Ժամանակավոր կառավարությունից ռուսական «օկուպացիոն» զորքերը դուրս բերել Թուրքահայաստանից: Սակայն կառավարության գլուխ կանգնած Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչ Կերենսկին ստիպված էր հրապարակավ պատասխանել բոլշևիկներին. «Մենք չենք կարող հեռանալ Հայաստանից, քանի որ այդ դեպքում Հայաստանից ոչինչ չի մնա: Նա կզոհվի թուրքի յաթաղանից»: Եվ հին տոմարով 1917 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, Ձմեռայինը գրավելուց 14 օր առաջ Լենինը գրում է. «Եթե սովետները իշխանությունը վերցնեն իրենց ձեռքը, մենք պարտավոր ենք (?-Զ.Բ.) զորքերը դուրս բերել Հայաստանից»: Դա կոչվում էր «հեղափոխության արտահանում», տվյալ դեպքում՝ դեպի Արևելք, Թուրքիա: Հեղափոխության առաջնորդը հարգեց իր խոսքը: Իշխանության գալով նոր, 1918 թվականի նախօրեին, Ստալինի հետ միասին, համենայն դեպս, ստորագրեցին չարագույժ փաստաթուղթը:
Եվ սկսվեց ամենաահավորը: Զորքերը դուրս բերվեցին: Իրոք ծագեց «Ռուսաստանի խնդիրը»: Ոչ առանց Ստալինի օգնության հաշիվները մաքրեցին Գյուլիստանի պայմանագրի արդյունքների հետ: Նույնը արվեց արդեն նաև Թուրքմենչայի պայմանագրի արդյունքների հետ: Կարսի մարզը, Արդահանը, Սարիղամիշը իսկույն անցան Թուրքիային: Այդ ժամանակ Անդրկովկասի մահմեդականների մեծամասնությունը, մանավանդ թուրքերը փաստորեն գտնվում էին թուրքական «Մուսավաթ» կուսակցության ազդեցության տակ: Եվ այն ժամանակ ոչ ոք չկարողացավ հասկանալ, թե ինչու հանկարծ առանձնակի դաժան նենգությամբ, անհավատալի արագությամբ վերսկսվեց հայերի հիմնավոր և լայնորեն կազմակերպված կոտորածը՝ հիմա արդեն Բաքվում, Գանձակում (Ելիզավետպոլ, Կիրովաբադ), Շուշիում, որպեսզի վերջնականապես կտրեին Իրանը և նախկին իրանական հողերը Ռուսաստանից: Այդպիսին էր ոչ միայն Թուրքիայի, այլև Արևմուտքի գերխնդիրը: Չէ՞ որ Թուրքիան այդ ամենը կազմակերպում էր բացեիբաց, անգլիացիների և գերմանացիների օգնությամբ: Հազար անգամ կրկնելու եմ, որ այն ժամանակ այդ ամենը տեղի ունեցավ այսպես ասած՝ Ռուսաստանի իրավաբանական տարածքում:
Հենց միայն այդ հանգամանքն արդեն խոսում է այն մասին, որ գլխավոր հարվածը, ինչպես միշտ էր տեղի ունենում, առաջին հերթին ուղղված էր Ռուսաստանի դեմ, որին, կրկնում եմ, պետք էր վերջապես ու վերջնականորեն կտրել, պոկել Հարավային Կովկասից: Կհնչի այն ժամը, երբ Անգլիան և ընդհանրապես Արևմուտքը կհասկանան, թե ինչ ճակատագրական սխալմունքի մեջ են եղել: Գերմանիան արդեն հիմա դա շոշափելիորեն զգում է: Գերմանացի քաղաքական գործիչներից ինչ-որ մեկը երկրում թուրքերի քանակի կատաղի աճի հետ կապված դիպուկ նշել է. «Օդից Բյուզանդիայի հոտ է գալիս»: Այստեղ գործում է շահերի չարաբաստիկ սկզբունքը՝ ըստ Պալմերսթոնի. «Անգլիան չունի մշտական բարեկամներ: Անգլիան չունի մշտական թշնամիներ: Անգլիան ունի մշտական շահեր»: Իսկ գիտե՞ք արդյոք, թե ինչպես հակադարձեցին թուրքերը Անգլիայի վարչապետ Հենրի Պալմերսթոնի այդ բանաձևին: «Թուրքիան չունի Անգլիայի մեծ զրահանավերը: Թուրքիան չունի Գերմանիայի պողպատը: Թուրքիան չունի Ռուսաստանի կազակներին: Բայց Թուրքիան ունի փափուկ բարձ, որ կդնի մեծ տերությունների գլխի տակ և կլուծի իր հարցերը»:
…Ավաղ, ինքը՝ Ռուսաստանը, փոթորկված հեղափոխական կրքերով, այդպես էլ չհասկացավ, թե ինչի հանգեցրին այդ անգլիական «շահերը», որոնք վերաճեցին թուրքականի: Կարսի պայմանագրից արդեն մեկ տարի անց Աթաթուրքը ջախջախեց Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցությունը: Ստեղծվեց արհեստական պետական կազմավորում, որը, ինչպես գրում է պատմաբան Ե.Ա.Պախոմովը, «կոչեցին նախնական Ադրբեջան անունով»: Թուրքիան շարունակում էր հայերի ցեղասպանությունը Արևմտյան Հայաստանի տարածքում նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շեմին և, համաձայն Հիտլերի հետ պայմանավորվածության, պատրաստվում էր հարձակվել Խորհրդային Միության վրա: Իսկ հարձակման համար ազդանշան պետք է ծառայեր Ստալինգրադի անկումը (կարդացեք Խորհրդային Միության մարշալ, ԽՍՀՄ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Ալեքսանդր Միխայլովիչ Վասիլևսկու հուշերը): Եվ մենք (նկատի ունեմ մեր ողջ նախկին երկիրը՝ ԽՍՀՄ-ը) ստիպված էինք վերատեղակայել ամբողջ բանակներ, որոնք այնքան անհրաժեշտ էին Արևմտյան ճակատին, Ախուրյան գետի ձախ ափում:
Բառացիորեն Հիտլերի ինքնասպանության օրը, իսկ դա, ինչպես հայտնի է, հաղթանակի օրվանից մեկ շաբաթ առաջ էր, Թուրքիան փարիսեցիաբար պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, որպեսզի հայտնվի հաղթանակած երկրների ցուցակում: Չերչիլի ֆուլտոնյան ճառից հետո, երբ սկսվեց սառը պատերազմը, և նախկին դաշնակիցները ստեղծեցին ՆԱՏՕ-ն, ռազմական մասնագետները գտնում էին, որ ոչինչ դուրս չի գա առանց Թուրքիայի, որը ԽՍՀՄ-ի միակ «ոչսոցիալիստական» հարևանն էր: Եվ այնժամ ԱՄՆ նախագահ Հարրի Տրումենը, որ արդեն հասցրել էր ատոմային ռումբեր նետել Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա, աշխարհով մեկ հայտարարեց. «Թուրքիան ԱՄՆ-ի ամենաարևելյան սահմանագիծն է: Թուրքիան ԱՄՆ-ի հիսունմեկերորդ նահանգն է»: Այդ ժամանակ ԽՍՀՄ-ում սկսվեցին «Կոմունիզմի մեծ կառույցները», և Թուրքիան պարտավորեցրեց «դուստր-հանրապետությանը», ինչպես կոչում էր Ադրբեջանին, շինարարական իրարանցման քողի տակ, հետպատերազմյան սովի խորապատկերին, Ղարաբաղի, Նախիջևանի, Գարդմանքի (Ելիզավետպոլի գավառ) հայ շինարարներին քաղցրաձայն կոչել աշխատանքի Սումգայիթի քիմիական կենտրոնի, Մինգեչաուրի ՀԷԿ-ի և այլ շինարարություններ:
Հիմա արդեն լավ հայտնի է, թե ինչպիսի ճակատագիր էր սպասվում այդ հայազգի «կոմունիզմի շինարարներին», և ինչով դա ավարտվեց 1988 թվականի փետրվարի 26-29-ին Սումգայիթում, 1988 թվականի մայիսի կեսերին Շուշիում, 1988 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Խոջալուում, 1988 թվականի հոկտեմբերին Կիրովաբադում, 1990 թվականի հունվարի 13-20-ին Բաքվում: «Կոմունիզմի կառույցներում» չմնաց ոչ մի հատիկ հայ: Ջարդեր, ցեղասպանություն, կոտորած, որոնք Գորբաչովը անվանեց պարզապես «խուլիգանություն»:
Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, բարի եղեք ուշադրություն դարձնել, թե պատերազմի ժամանակ Հայկական ԽՍՀ-ում և Ղարաբաղում քանի գեներալներ, մարշալներ, Խորհրդային Միության հերոսներ, այդ թվում նաև կրկնակի հերոսներ, Փառքի շքանշանի լիակատար ասպետներ կային, և որքան էին դրանք Ադրբեջանում: Պատերազմից հետո այդ մասին լռեցին: Փոխարենը՝ Թուրքիայում ուրախանում էին, որ Ադրբեջանը, ինչպես Աթաթուրքն էր երազում, արդեն կայացել է որպես պետություն, և որ հեռու չէ այն ժամը, երբ բաց կլինեն ճանապարհները դեպի հյուսիս, որտեղ տեղադրված են հյուսիսկովկասյան մահմեդական հանրապետությունները: Դեպի Արևելք, որտեղ Կասպից ծովից այն կողմ գտնվում են միջինասիական մահմեդական հանրապետությունները: Եվ նույնիսկ հայացք էին գցում Ալթայի վրա, Յակուտիայի վրա: Ընդ որում, ինչպես միշտ է եղել, բոլորովին չէին մտահոգվում, որ վիրավորում էին այդ մահմեդական ժողովուրդներից յուրաքանչյուրի արժանապատվությունը:
Այդ կապակցությամբ մի մեջբերում կատարեմ, որն այսօր շատ բանի մասին է խոսում: 1918 թվականի հունիսին, ռուսական զորքերը Հայաստանից դուրս բերելուց հետո, Թուրքիայի և Անդրկովկասյան սեյմի միջև Բաթումում կայացած բանակցությունների ժամանակ ոչ այլ ոք, այլ թուրքական բանակի հրամանատար Վեհիբ փաշան ասաց, դիմելով հայկական պատվիրակությանը. «Դուք տեսնում եք, որ ճակատագիրը մեզ մղում է Արևմուտքից Արևելք: Մենք հեռացանք Բալկաններից, հեռանում ենք նաև Աֆրիկայից: Բայց պետք է ձգտենք դեպի Արևելք. այնտեղ է մեր արյունը, մեր կրոնը, մեր լեզուն: Եվ այդ ձգտումը իր տարերային ուժն ունի: Մեզ ճամփաներ են պետք դեպի այդ կողմ: Իսկ դուք՝ հայերդ կանգնած եք մեր ճանապարհին»: Ուշադրություն դարձրեք, այդ դահիճը խոսում էր հարաբերական «նրբանկատ» տոնով: Բանն այն է, որ Բաթումի նիստի բառացիորեն նախօրեին թուրքական բանակը փորձել էր ներխուժել Երևան մեկ նպատակով՝ վերջնականապես ոչնչացնել Հայաստանը, որպեսզի վերջնականապես կտրի «Հարավային ուղղությունը» (տերմինը Գլխավոր շտաբինն է) Ռուսաստանից: Սակայն ինքը ջախջախվեց Սարդարապատում, Ղարաքիլիսայում և Ապարանում: Այդ հաղթանակից հետո էլ ստեղծվեց հայկական առաջին անկախ հանրապետությունը:
Ես ընդգծում եմ այդ պատմական փաստը, հիշեցնելու համար, որ Անդրկովկասի բոլոր երեք հանրապետություններն ստեղծվել են ազգային կուսակցությունների կողմից. վրացական մենշևիկների, Հայ հեղափոխական դաշնակցության և թուրքական «Մուսավաթ» կուսակցության, որի մեջ էին ներգրավել ոչ միայն թուրքերին, այլև Կովկասի շատ մահմեդականների, շահարկելով կրոնական ընդհանրությունը: Դա Թուրքիայի նենգամիտ խաղն էր: Ահա և ստացվում է, որ եթե Հայաստանը և Վրաստանը Անդրկովկասից ռուսական զորքերի դուրս բերումից հետո ստիպված էին ստեղծել անկախ հանրապետություններ, ապա թուրքերն այլ նպատակ ունեին՝ բոլոր մահմեդականներին «հավաքել» նոր հանրապետության մեջ, որը ժամանակին պետք է վերաճեր մենաշնորհային, զուտ թուրքական պետական կազմավորման՝ ուծացման, թուրքացման ճանապարհով: Այդ գործընթացի հրեշավոր արդյունքները մենք շոշափելիորեն տեսանք արդեն Հայրենական մեծ պատերազմից հետո, ԽՄԿԿ XX համագումարից հետո, Ալիևների իշխանության գալուց հետո:
Ողբերգական իրավիճակ ստեղծվեց Վրաստանում (ե՛ւ ԽՍՀՄ փլուզումից, ե՛ւ 2008 թվականի իրադարձություններից հետո): 1959 թվականին Վրաստանում ապրում էին 145 հազար ադրբեջանցիներ: 1989 թվականին (ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարի տվյալներով)՝ 300 հազար: Ներկայումս՝ կես միլիոնից ավելի: Ահռելի խնդիր կա Աբխազիայում և Աջարիայում: Թուրքերի և թուրքական ներդրումների բուռն հոսքը այդ երկու տարածաշրջաններ փոխեցին ժողովրդագրական պատկերը: Միայն վերջին տարիներին Թուրքիան Աջարիայում կառուցել է մոտ երկու հարյուր մզկիթ և 70 մեդրեսե (իսկ դա ամեն դեպքում բարձրագույն դպրոց է, որը պաշտամունքի, այսինքն թուրքական ծառայողներ է պատրաստում): Այս ամենը մեծ խնդիր է և՛ Հայաստանի, և՛ Ռուսաստանի, և, իհարկե, Վրաստանի համար: Ճանապարհների խնդիր, կենսապահովման խնդիր: Բայց ամենից սարսափելին այն է, որ ե՛ւ աբխազներին, ե՛ւ աջարներին ապագայում սպասվում է այն ժողովուրդների ճակատագիրը, որոնք ապրում էին Ադրբեջանում խորհրդային և հետխորհրդային ժամանակներում:
Բերեմ մի քանի օրինակներ և սկսեմ լեզգիների ողբերգական ճակատագից, որում այսօր ընդհանրացված արտացոլվում են այն բոլոր ժողովուրդների ու ցեղերի ճակատագրերը, որոնք հայտնվել էին, այստեղ այդեն պետք է ճշգրիտ արտահայտվել՝ Ադրբեջանի Թուրքական հանրապետությունում. «Լեզգիներին ստիպում են սովորել ադրբեջաներեն լեզվով: Լեզգիների բոլոր պատմական իրադարձությունները վերագրում են ադրբեջանական ժողովրդին, ինքնակամորեն հնացնելով նրա պատմությունը: 1980 թվականին (Հեյդար Ալիևի օրոք) Բաքվի «Լեզգի-մզկիթը» հանկարծ սկսեց կոչվել պարզապես XVII դարի մզկիթ: Փակեցին լեզգիական թատրոնը, որը գործում էր XIX դարի վերջերից: Հանրապետությունում, որտեղ ապրում են յոթ հարյուր հազար լեզգիներ, վերացվեց այդ լեզվով տպագրվող միակ թերթը: Նույնիսկ 1938 թվականի Խորհրդային մեծ հանրագիտարանը գրում է, որ Ադրբեջանում «խախտվել է ազգային միասնությունը, ինչը հանգեցրել է ազգային փոքրամասնությունների թուրքացման»: Հենց այդպես՝ թուրքացման: Իսկ սա արդեն մարտավարություն է՝ գործողության մեջ:
Երկու խոսք թալիշների մասին: Տվյալները արևելագետ Վ.Միլլերինն են. «Լենքորանի շրջանում թալիշները կազմում էին բնակչության 86,3 տոկոսը, Զուվանդի շրջանում՝ 82,4, Աստարայի շրջանում՝ 86 և Մասսալայի՝ 80: Դա 1962 թվականին էր: Իսկ հիմա տեսեք, թե ինչ կատարվեց այդ տոկոսների հետ ութ տարի անց. «Համաձայն 1970 թվականի մարդահամարի, հանրապետությունում չկար այդ հինավուրց ժողովրդի ոչ մի ներկայացուցիչ»: Ես մի թալիշ ընկեր ունեի՝ Թալիշինսկի ազգանունով: Ահա թե ինչ ասաց նա այդ «չարագուշակ մարդահամարի» մասին. «Գիտե՞ք, թե որքան սարսափելի է ամենաիսկական ցեղասպանություն վերապրել թղթի վրա: Մի կողմից շարունակում ես ապրել, հավատալ Ալլահին, բայց ինքդ չկաս պատմության մեջ: Նախնիներդ թալիշներ են եղել, իսկ հիմա մեզ վերաձևել են այսպես կոչված «թուրք-ազերիների»:
Եթե միայն իմանայիք, թե քանի-քանի այդպիսի ահավոր փաստարկներ կան իմ տետրերում ու գրքերում: Այդ տվյալներն ամենից շատ պետք են Ձեզ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ: Պետք են Ռուսաստանին: Այդ փաստարկները ցույց են տալիս, թե ինչպես մեր ընդհանուր տարածքի վրա ստեղծվեց նոր թուրքական հանրապետություն՝ սահմանային ծայրամասում: Այսօր դա առհասարակ ոչ մի ծայրամաս էլ չէ: Դուք կարծում եք պատահակա՞ն էր, որ Թուրքիան, դեռևս 1921 թվականին օգտագործելով Ստալինին, հասավ նրան, որ նորաստեղծ Ադրբեջանին հանձնվի Նախիջևանը՝ «առանց երրորդ կողմին հանձնելու իրավունքի»: Պատահական չէր և այն, որ շուտով փափուկ բարձ դնելով Իրանի շահնշահի գլխի տակ, տիրացավ (հսկայական միջոցների գնով) մի կտոր տարածքի Արաքսի աջ ափում: Այդպիսով նա մոտ տասը կիլոմետրանոց սահման ձեռք բերեց Նախիջևանի հետ: Եվ կարծում եք պատահակա՞ն էր, երբ Ալիևը, լինելով ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ, որը, բացի ամենայնից, տնօրինում էր նաև տրանսպորտը, ցանկացավ «իր ճանապարհը» գցել Նախիջևանից դեպի այսպես ասած «մայրցամաքային» Ադրբեջան: Չէ՞ որ դա արվեց միայն նրա համար, որ Հայաստանը (և Ռուսաստանը նույնպես) կտրեն Իրանից: Բոլորովին պատահական չէր և այն, որ Հայաստանն Իրանին կապող Մեղրու շրջանը թուրքական վարչապետն անվանեց «Անիծյալ սեպ»: Ինչպեսև պատահական չէր, որ տխրահռչակ Պոլ Գոբլն առաջարկում էր այդ նույն «անիծյալ սեպի» դիմաց Հայաստանին տալ Ղարաբաղը: Չեմ կարծում, թե ղարաբաղյան կարգավորման հարցով Մինսկի խմբի միմյանց փոխարինող համանախագահները տեղյակ են այն ամենին, ինչի մասին խոսում եմ:
Պատահական չէր և այն, որ դանդաղ, բայց հաստատուն ազատվում էին այսպես կոչված փոքր ժողովուրդներից: Այդ կապակցությամբ խոսենք քրդերի մասին: «Մահմեդական աշխարհն այսօր լռում է, տեսնելով, թե ինչպես են ադրբեջանցիները զանազան հնարքների օգնությամբ, խաբեությամբ ձգտում «յուրացնել» մեկ քառորդ միլիոն քուրդ մահմեդականներին: Ինչո՞ւ քրդերի հետ նույն բանը չի կատարվում Հայաստանում և Վրաստանում: Չէ՞ որ այդ հանրապետություններն էլ Ադրբեջանի նման ներառված էին նույն սոցիալ-տնտեսական համակարգում: Օրինակ, Հայաստանում քրդերի համար կան դպրոցներ, քրդագիտական կենտրոն, Գրողների միության բաժանմունք, հրատարակչություն, տպագրվում է թերթ: Ադրբեջանի պաշտոնական իշխանությունները քրդերի մահմեդական դավանանքի փաստը օգտագործում են ուծացման, այսինքն ցեղասպանության նպատակներով: Ազգային պատկանելությունը նրանք գիտակցված կերպով փոխարինում են կրոնականով, այսպիսով սեփականացնելով մի ողջ ժողովրդի» , – գրել է հայտնի քուրդ գիտնական Շաքրո Մհոն:
Ասացեք խնդրեմ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, դե ինչպե՞ս այս ամենից հետո Դուք Մինսկի խմբի Ձեր գործընկերների հետ գեթ մեկ վայրկյան կարող եք մտածել Ղարաբաղը Թուրքիային տալու մասին: Մի՞թե պարզ չէ, թե ինչ կկատարվի Ղարաբաղի հետ անմիջապես և Ռուսաստանի հետ՝ որոշ ժամանակ անց:
…Կյանքը վաղուց ցույց է տվել, թե ամբողջ ժողովուրդների ինչպիսի հրեշավոր աղետի է հասցրել Գյուլիստանի դաշնագրի էության, իմաստի, հումանիզմի սրբապղծումը, դաշնագիր, որին նույնիսկ պարտված կողմը, մանավանդ տարիներ անց, վերաբերվել է և փիլիսոփայաբար, և՛ ճշտված մարտավարությամբ: Ռուսաստանն իր սահմաններն ամրապնդեց, ունենալով այնպիսի պատվար, ինչպիսին Հայաստանն է: Իսկ Իրանն, ըստ էության, ազատվեց այն տարածքից, որտեղ վխտում էին իր դարավոր թշնամիները:
Տեսեք, թե ինչպիսի համառությամբ են թուրքերն ու ադրբեջանցիները պարզապես պղծում Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի դաշնագրերի արդյունքները: Նրանք դա անում են լկտիաբար: Եվ այդ ցինիզմը շարունակվում է մինչև օրս: Իրենց կեղծ պատմությունը օրինականացնելու, դեռ մի բան էլ հնացնելու նպատակով Ալիև-ավագը (դա 1998 թվականին էր, Ելցինի օրոք, երբ Դուք ՀՖԲ-ի տնօրենն էիք) նա ծաղրալի օրենք ընդունեց…ադրբեջանցիների ցեղասպանության մասին: Եվ նույնիսկ հատուկ օր մտածեց՝ մարտի 31-ը: Ասենք, ինչո՞ւ ոչ: Հայերն ու հրեաներն ունեն այդպիսի օր: Ինչո՞ւ իրենք էլ չունենան: Եվ պարզվում է, գիտե՞ք՝ ըստ Ալիևի ով կատարեց իր երկրի պետական քաղաքականության աստիճանով իրագործված այդ «հանցագործությունը»: Ռուսաստանը: Ճիշտ է, Ալիևը գտնում է, որ այդտեղ խառն էր նաև հայ շովինիստների մատը: Պատկերացրեք, Դեր-Զոր անապատի տաք ավազները՝ ամբողջովին կարմրած հայկական արյունից, մեկուկես միլիոն գազանաբար սպանված հայեր, ոչ միայն պարզապես օթևանից, այլև հայրենիքից զրկված միլիոնավոր փախստականներ, և հանկարծ այդ նույն ժամանակ հայերն իրագործում են մի ժողովրդի ցեղասպանություն, որն իրականում դեռևս գոյություն չուներ: Եվ որպեսզի իրոք հնացնի իրենց և գոնե մի փոքր ճշմարտանման հնչի, Ալիևը խորանում է ժամանակի մեջ, մեղադրելով Ռուսաստանին բոլոր մահացու մեղքերում: Այստեղ ավելի շատ բաժին հասավ ե՛ւ Պետրոս Առաջինին, ե՛ւ Եկատերինա Երկրորդին, ե՛ւ Ալեքսանդր Առաջինին ու Նիկոլայ Առաջինին, ե՛ւ, իհարկե, ամբողջությամբ վերցրած՝ Ռուսաստանին ու Իրանին: Փաստաթղթում սևով սպիտակի վրա գրված է. «Ադրբեջանի հյուսիսային մասը նվաճվեց (?-Զ.Բ.) Ռուսաստանի կողմից, նրա հարավային մասը հայտնվեց (?-Զ.Բ.) Իրանական պետության տիրապետության տակ»: Եվ սա արդեն միայն ճղճիմ կեղծիք չէ: Սա տիպիկ թուրքական քաղաքականություն է:
Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, համառորեն խնդրում եմ գտնել հինգ րոպե՝ կարդալու համար այդ զառանցանքը այսպես կոչված ադրբեջանական ցեղասպանության մասին, և այնժամ Դուք կհամոզվեք, որ այսօր ողջ աշխարհում նույն ոճով, նույն բառերով անհեթեթություն ու սադրանք է տարածվում «Խոջալու» անվան տակ: Աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով Խոջալուի մասին հրատարակվող յուրաքանչյուր գրքում հորինվում են նոր դրվագներ, սյուժեներ, զոհերի նոր թվեր, որոնց քանակը արդեն հասել է մինչև 10 հազարի: 1989 թվականի մարտի 25-ին ես ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր ընտրվեցի Ասկերանի ազգային-տարածքային օկրուգից, որի մեջ էր մտնում Խոջալու գյուղը և որն արդեն այդ ժամանակ վերածված էր կրակակետի: Այսպես, ուրեմն, Խոջալուում, որտեղ միայն ադրբեջանցիներ էին ապրում, ընտրողների քանակն ընդամենը մոտ 800 մարդ էր: Ի դեպ, ընտրություններից երկու ամիս առաջ, 1989 թվականի հունվարի 15-ին ԽՍՀՄ բնակչության մարդահամար անցկացվեց, այնպես որ, այդ ամենը կարելի է ստուգել: Խոջալուի մասին առաջին սադրիչ հրապարակումները հայտնվեցին Թուրքիայում, որը միշտ առաջ է անցնում իրադարձություններից: Այն մասին, թե իրականում ինչ էր տեղի ունենում Խոջալու կրակակետում և դրա շրջակայքում, կարելի է կարդալ «Նեզավիսիմայա գազետա»-ի 1992 թվականի ապրիլի 4-ի համարում: Հեղինակը ոչ այլ ոք է, քան Ադրբեջանի այն ժամանակվա նախագահ Մութալիբովը:
Արդյոք ուշադրություն դարձրե՞լ եք, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, որ պուտչից հետո, ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների հինգերորդ, վերջին համագումարից հետո Թուրքիայի այն ժամանակվա նախագահ Թուրգուտ Օզալը արդեն անթաքույց շտապեց այցելություններ կատարել բոլոր միութենական մահմեդական հանրապետություններ և ինքնավար կազմավորումներ, իր դեսպանությունները ստեղծելով դեռևս գործող խորհրդային իշխանության օրոք: Այդ նույն ժամանակ էլ լեգալ կերպով, անարգել Ռուսաստան հորդեցին թուրքերի բազմություններ: Իրոք որ, ծայր առավ «Բյուզանդիայի սինդրոմ»: Այդպես եղավ 1453 թվականին Բյուզանդիայում, որտեղ առանց առանձնակի դժվարությունների, ահռելի կայսրության տերերը դարձան թուրքերը: Իննսունական թվականների քաղցած և ցուրտ Ռուսաստանում հանկարծ հայտնվեցին «էժան» բանվորական ուժի ողջ բրիգադներ Թուրքիայից: Քանզի այդ ժամանակ հետխորհրդային, ավելի ճիշտ՝ լուժկովյան Մոսկվան սկսեց հիմնավորապես վերակառուցվել նոր ձևով, որը ոչ մի ընդհանուր բան չուներ ավանդական ռուսական ճարտարապետության հետ: Այն տարիներին ես հաճախ էի մտածում այն մասին, որ եղել է ժամանակ, երբ Ռուսաստանում շինարարական և ճարտարապետական աշխատանք կատարել են նաև հայերը: Այստեղ ճիշտ պահն է հիշելու ռուսական ազգային ոգու մեծ կրող, ռուսական ազգային արվեստի մարտիկ, ռուսական մշակույթի մեծ գործիչ Վլադիմիր Վասիլևիչ Ստասովին: Հաստատելով, որ հայերը և վրացիները Ռուսաստան են եկել ոչ դատարկ ձեռքերով, նա գրել է. «…հայկական և վրացական արվեստները հայտնի դարաշրջանում մեծ ազդեցություն են ունեցել ռուսական արվեստի վրա նրա ձևավորման ժամանակներում, և ներկայումս անհնար է, ուսումնասիրելով ռուսական արվեստի առաջին դարերը ճարտարապետության կամ գեղարվեստական զարդանախշության, մասնավորապես էլ՝ գեղանկարչության առումով, մի կողմ թողնել հայկական և վրացական արվեստները…»:
Եվ ահա հիմա կառուցում էին նոր Մոսկվա այն սկզբունքով, թե ով ավելի շատ կվճարի և ով ավելի էժան կկառուցի: Այդ նպատակի համար Թուրքիայի հետ դարպասները կրնկի վրա բաց էին: Այդ ահռելի բանակը միայն շինարարներից չէր բաղկացած: Եվ թուրքական արտագնացների ծախսերն իրենց վրա էին վերցրել ոչ թե ինչ-որ շինարարական ընկերություններ, այլ …թուրքական կրթական հիմնադրամները, որոնք լիցեյներ են ֆինանսավորում Ռուսաստանում: Խոսքը բացառապես թուրքական «Ուֆուկ», «Սերհատ», «Տորոս», «Տոլերանս», «Էֆլյըք» և այլ հիմնադրամների մասին է, որոնք պանթուրքիստական ուղղության «Նուրջալար» իսլամական կրոնա-ծայրահեղական աղանդի կառուցվածքային ստորաբաժանումներն են:
Դժվար չէ գուշակել, թե ինչու պանթուրքիզմի այդ չարագուշակ ծրագիրը սկսեց մշակվել և կենսագործվել հենց 1993 թվականին: Դա, ինչպես հայտնի է, ռուսական հասարակության մեջ անհավատալի պառակտման և քաոսի տարին էր: Եվ օգտվելով իրավիճակից, իրարանցումից, խառնաշփոթից, պանթուրքիստները հենց 1993 թվականին Բիշքեկում անցկացրեցին նախկին ԽՍՀՄ տարածքում ապրող թուրքալեզու ժողովուրդների համագումար: Եվ այնտեղ բացարձակ բացեիբաց խոսվեց ոչ թե Իրանի, ոչ թե իսլամական կոնգրեսի, ոչ թե ինչ-որ իսլամական կրոնական կազմակերպությունների, այլ միայն ու միայն Անկարայի, Թուրքիայի, պանթուրքիզմի գործուն մտադրության մասին՝ իրենց ազդեցությունը տարածելու Ռուսաստանի մահմեդական տարածաշրջանների վրա:
Վստահաբար կարող եմ ասել, որ դարերով Ռուսաստանում ապրած մահմեդական ժողովուրդներից ոչ մեկը ելույթ չունեցավ Ռուսաստանի դեմ, քրիստոնյաների դեմ: Եթե ինչ-որ բան էլ կար, ապա, որպես կանոն՝ դրսից կազմակերպված սադրանք էր. «Գորշ գայլեր», «Ազգայնական շարժման կուսակցություն», «Ընտանեկան օջախ Թուրան» և այլն: Այդ մասին լավ գիտեն հայերը: Հայաստանում առհասարակ երբեք արմատ չի գցի ոչ հակասեմիթը, ոչ հակաիսլամիստը, ոչ մոլի կոսմոպոլիտը: Հազարամյակներ շարունակ գտնվելով քարավանային ճանապարհների խաչմերուկում, ներքաշել ենք մեր մեջ տարբեր փիլիսոփայություն, տարբեր մշակույթ, որը մեզ դարձրել է հանդուրժողական: Ահա արդեն ավելի քան չորս դար Իրանում խաղաղ ու բարեկամաբար հարևանություն են անում մահմեդական մզկիթը և հայկական առաքելական եկեղեցին: Նույնը կարելի է ասել փոխադարձաբար հարստացնող մշակույթի, գրականության, հրատարակության, սպորտի և նույնիսկ քաղաքականության մասին: Ահա արդեն ավելի քան հարյուր տարի հայերը սրտանց ու անկեղծաբար իրենց խորին երախտագիտությունն են հայտնում ողջ Արաբական աշխարհի, Հյուսիսային Աֆրիկայի, Հյուսիսային Կովկասի և Պովոլժիեյի մահմեդականներին մեր այն հայրենակիցների հանդեպ ցուցաբերած հումանիզմի, մարդկային օգնության, եղբայրաբար տրամադրած օթևանի համար, որոնք հրաշքով փրկվել էին Ցեղասպանության ժամանակ Թուրքիայում: Ընդգծենք, մահմեդական Թուրքիայում:
Հենց այդ պատճառով էլ անթույլատրելի է որևէ ընդհանրացում անել: Պանթուրքիզմը նույնը չէ ինչ կրոնը: Դա քաղաքականություն է՝ ֆաշիստական ուղղվածությամբ: Պատահական չէր, որ իր մարդասպաններին 1939 թվականի օգոստոսին Լեհաստան ուղարկելուց առաջ Հիտլերը հանգստացնում էր նրանց. «Ո՞վ է այսօր հիշում Թուրքիայում հայերի ոչնչացման մասին»: Եվ եթե գերմանական ժողովուրդը իր մեջ ուժ գտավ և ապաշխարեց հրեաների առջև, ապա Թուրքիան ոչ մի նման բան երբեք չի անի: Ավելին, նա բոլոր հաջորդած տասնամյակների ընթացքում շարունակել է իրագործել հայերի ցեղասպանությունը ոչ միայն Սումգայիթում և Բաքվում, այլև հայկական ողջ պատմական տարածքում, որը, հիշենք Սոլժենիցինի խոսքերը՝ «կտրեցին-տվեցին» նորաստեղծ հանրապետությանը, որը պայմանականորեն (այսինքն՝ նախապես, ժամանակավորապես) անվանվեց Ադրբեջան: Աթաթուրքը առաջինը կազմեց հետևյալ բանաձևը. «Թուրքիա և Ադրբեջան մեկ լեզու, մեկ հավատ, մեկ արյուն»:
Տասնամյակներ անց, գտնվելով Բաքվում, Թուրքիայի վարչապետ Դեմիրելը ասելու էր. «Եղբայրներ՝ հավատքով, եղբայրներ՝ լեզվով, եղբայրներ՝ արյամբ»: Իսկ տարիներ անց Ալիև ավագը քիչ այլ կերպ էր ասելու. «Մեկ ժողովուրդ, երկու պետություն»: Եվ հավելելու էր՝ «առայժմ»:
Մի՞թե հասկանալի չէ, որ ստեղծվել է ևս մեկ Թուրքիա և հայերի ու մյուս հարևանների նկատմամբ իրեն պահում է ինչպես Օսմանյան Թուրքիան: Եվ պե՞տք է արդյոք զարմանալ, երբ Ալիև կրտսերը տոնական, հանդիսավոր պայմաններում, ողջ աշխարհի աչքի առջև ծաղիկներով դիմավորում և գրկում է դահճին, որը կացնով կտրել է քնած մարդու գլուխը միայն այն պատճառով, որ նա ազգությամբ հայ էր: Իսկ Դուք գործի բերումով մեկ անգամ չէ, որ լսել եք այն մասին, թե ինչպես է Ադրբեջանի նախագահը «սեփական» հանրագիտական բառարաններից անձամբ ջնջում բոլոր հայկական անվանումներն ու տերմինները, որ նա, արհամարհելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բոլոր նախազգուշացումները, գետնին է հավասարեցրել իր հորից հետո դեռևս մնացած բոլոր եկեղեցիներն ու խաչքարերը և այդ ամենից հետո ցինիկաբար հայտարարում է Ղարաբաղյան կարգավորման գծով Մինսկի խմբին, թե անձամբ երաշխավորում է լայն լիազորություններ Ղարաբաղի հայերին: Նույնն էր ասում 1921 թվականին Թուրքիան Կարսում հայկական Նախիջևանի մասին, որտեղ այսօր չի մնացել ոչ մի բնիկ հայ, ոչ մի եկեղեցի, ոչ մի խաչքար:
…Մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, երկրորդ անգամ ընտրվելով Ռուսաստանի նախագահ, Դուք երկրորդ անգամ ինքնըստինքյան դարձաք ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի համանախագահ: Մենք անընդհատ լսում ենք այն մասին, թե իբր ժամանակն է արդեն «ինչ-որ բան» ձեռնարկել: Կցանկանայի ձեզ խորհուրդ տալ. մի՛ շտապեք (ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի նախագահների հետ միասին) կատարել մինչև վերջ չմտածված, մինչև վերջ չհաշվարկված քայլ: Երբ մոտենում ես անդունդի եզրին, անհրաժեշտ է անել ամենից սթափ, փրկիչ քայլը՝ քայլ ետ: Մտածեք վաղը չէ մյուս օրվա մասին: Մի՛ մոռացեք, որ ձմռանը ցուրտ է լինում: Սա պրիմիտիվիզմ չէ: Սա վաղվա օրվա, ապագայի համար անհանգստության նորմալ զգացում է: Նման մի բան լսել եմ Կամչատկայի տունդրայում իմաստուն կորյակ ծերունիներից, որոնց մասին շատ պատմվածքներ ու վիպակներ եմ գրել: Նույնիսկ հարյուր միլիարդի ապրանքաշրջանառությունը (Ռուսաստան-Թուրքիա) չպետք է բթացնի իմաստության զգացումը, վաղվա օրվա համար անհանգստության զգացումը և այն բանի գիտակցումը, որ կառավարողներն ավելի շատ ունեն իմաստունների կարիքը, քան իմաստունները՝ կառավարողների:
Քսան տարի է անցել Մինսկի խմբի հիմնադրումից: Անգամ՝ քիչ ավելի: Եվ այդ ամբողջ ժամանակ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի նախագահների ամեն մի նոր սերունդ ապարդյուն փորձում էր հասկանալ, տվյալ կոնկրետ դեպքում՝ «ինքնորոշում» և «տարածքային ամբողջականություն» երկընտրանքի անհեթեթությունը: Դե «ինքնորոշումը» դեռ հասկանալի է: Բայց ո՞վ է որոշել խորհրդային հանրապետությունների պատմական սահմանները: Միասնական պետությունում, ինչպես արդեն ասել ենք, դրանք պայմանական էին: Չէ որ Հելսինկյան համաձայնագրերի վերջնական արձանագրությունը բոլոր հանրապետությունների, ամբողջ ԽՍՀՄ-ի անունից 1975 թվականի օգոստոսին ստորագրել է մի մարդ՝ Լ. Ի. Բրեժնևը: Այնպես որ, եթե պետք է խոսել տարածքային ամբողջականության մասին, ապա խոսք կլինի բացառապես ամբողջ ԽՍՀՄ-ի 22 միլիոն 400 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի մասին, որի մեջ մտնում էին բոլոր 15 հանրապետությունները: Եվ եթե մեզ թույլ տանք խոսել յուրաքանչյուր հանրապետության իրական տարածքի մասին, այդ թվում և՛ ՌՍՖԽՀ-ի, ե՛ւ Հայաստանի, ե՛ւ Ադրբեջանի, ըստ էության անհրաժեշտ է նոր «Հելսինկի»:
Այս կապակցությամբ, մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, ներեցեք չափն անցնելու համար, խորհուրդ կտայի Ձեզ մտորել իրոք սուրբ մի հարցի մասին. ամեն դեպքում՝ ինչպե՞ս է այսպես ստացվել: Այն ամենից հետո, ինչ միասին ապրել են ռուս և հայ ժողովուրդները, հանկարծ ընդհանուր սահմաններ չունենք: Անհավատալի է: Հենց միայն XIX դարի առաջին քառորդում Ձեր և մեր ավելի քան 200 հազար նախնիներ իրենց կյանքն են տվել այն բանի համար, որ միավորվեն, այն բանի համար, որ ամրապնդեն «Հարավային ուղղությունը»: Շատ հաճախ նրանց թաղում էին ընդհանուր եղբայրական գերեզմաններում: Այնտեղ, հավանաբար, ե՛ւ Ձեր, ե՛ւ իմ նախնիներն էին:
Ես խորապես համոզված եմ, որ ստեղծված բարդ իրադրության պայմաններում, սթափության թելերից հյուսված տրամաբանությունը համառորեն պարտադրում է ձեզ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, և Մինսկի խմբի Ձեր գործընկերներին՝ բառիս ուղղակի և բուն իմաստով, անել միակ, իրոք իմաստուն քայլը: Վերցնել ու այցելել Ղարաբաղ, այցելել ազատագրված շրջաններ, ձեռքերով դիպչել Ամարաս եզակի տաճարին, որտեղ քսանական թվականներին որպես երեց քահանա էր ծառայում իմ նախապապ Հովհաննեսը, որը , ինչպեսև իմ հայրը, դարձավ ստալինիզմի զոհ: Տաճարը IV դարում կառուցել է առաջին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Լուսավորչի թոռը, Գրիգոր Լուսավորչի, որի շնորհիվ Հայաստանը 301 թվականին առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն: Իսկ եթե Ձեզ և Ձեր գործընկերներին թվա, թե չորրորդ դարի տաճարը ժամանակային առումով չափից ավելի հեռու է, ապա առաջարկում եմ այցելել այլ եզակի տաճար՝ Դադիվանք: Սա արդեն վեցերորդ դար է: Եթե դա էլ չափից ավելի է հեռացած դեպի դարերի խորքը, ապա կարող եք այցելել XII դարի համաշխարհային տաճարաշինության գլուխգործոց Գանձասար, որտեղից, կարելի է ասել, առաջին հայ դիվանագետ Իսրայել Օրին XVII դարի ավարտին ճանապարհվեց Պետրոս Առաջինի մոտ: Կարելի է ավելի մոտ ժամանակներ ընտրել, այցելելով Շուշիի Քրիստոս Փրկչի տաճար: Շինարարությունը սկսվել է 1868 թվականին, Ալեքսանդր Երկրորդի հովանավորությամբ և Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ IV-ի օրոք և ավարտվել է Ալեքսանդր Երրորդի և կաթողիկոս Մարգար Առաջինի օրոք, 1887 թվականին: Կարող եք հասցնել ներկա լինել նաև Մայր տաճարի բացմանը Ստեփանակերտում, որը կառուցվում է 1930 թվականին ավերված եկեղեցու տեղում: Դա այն տարին էր, երբ Ստալինին հանդիսավոր հանձնեցին աթեիստների միության անդամի թիվ մեկ վկայականը: Բայց ամենագլխավորն այն է, որ հանդիպեք ղարաբաղցիներին, որոնց նախնիները կռվել են Գյուլիստանի երկրամասում XIX դարի սկզբին և որոնք ուղիղ, այսպես ասած, արյունակցական կապ ունեն Գյուլիստանի պայմանագրի կենդանի պատմության հետ: Այդ իսկ պատճառով էլ մենք պատմական իրավունք ունենք Ձեզ հրավիրել Արցախ, Գյուլիստան:
…Մոտավորապես մեկուկես դար առաջ, կարելի է ասել՝ Ձեր գործընկերը, Անգլիայի վարչապետ Բենջամեն Դիզրայելին գրել է հակիրճ, բայց շատ իմաստուն նախադասություն.«Արդարությունը ճշմարտությունն է գործողության մեջ»: Իսկ ճշմարիտ արդարությունը դժվար է պատկերացնել առանց օրենքի և նույնպես գործողության մեջ: Առանց դատի: Ի դեպ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, «Министерство юстиции» բառակապակցությունը հայերեն թարգմանվում է որպես «արդար դատի նախարարություն»: Եվ վերադառնալով մեր թեմային պատմական ճշմարտության մասին, որը պետք է լինի կոնկրետ, ես տեսնում եմ արդարացի ելքը կարծես թե ճակատագրական իրավիճակից, որում մենք բոլորս հայտնվել ենք, Սումգայիթում և Բաքվում հայերի ցեղասպանության կազմակերպիչների և կատարողների դեմ արդար դատի մեջ: Հիշեցնեմ, դատավարություններն ընթանում էին Մոսկվայում և ԽՍՀՄ այլ քաղաքներում: Սակայն մինչև հիմա պարզ չէ, թե ով հրաման տվեց դադարեցնել դատալսումները: Անհավատալի ցինիզմ կար և նրանում, որ շուտով բոլոր մարդասպանները ազատ արձակվեցին և Ադրբեջանում բարձրացվեցին ազգային հերոսների աստիճանի:
Սումգայիթի և Բաքվի զոհերի ողբերգությունը նաև նրանում է, որ նրանք համարյա բոլորը Ղարաբաղի նախկին բնակիչներ էին կամ նրանց սերունդներ: Դրանք մարդիկ էին, որոնք կորցրել էին իրենց հայրենիքը, որն այսօր-վաղը, եթե ոչինչ չձեռնարկվի, կդառնա թուրքական: Եվ այնժամ (սա գուցե ամենակարևորն է իմ բաց նամակում) Ռուսաստանի սահմանները կանցնեն սրտիս հարազատ Ռյազանի մարզով (ես ավարտել եմ Ռյազանի բժշկական ինստիտուտը): Դրանից վախենում են և իրանցիները, որոնք արդեն բացեիբաց սպառնում են Բաքվին վերանայել Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագրերը: Ուրմիա նահանգից պառլամենտի պատգամավորը պաշտոնապես նախազգուշացրեց Ադրբեջանի առաջնորդներին (որոնց երկիրը, նրա խոսքերով, գոյություն ունի ընդամենը 22 տարի՝ 1991 թվականից), որ եթե նրանք չհրաժարվեն իրենց հակաիրանական գործողություններից, ապա պառլամենտը կվերանայի երկու պայմանագրերն էլ: Եվ միաժամանակ ավելացրեց. «Եթե հանրաքվե անցկացվի ադրբեջանցի այն բնակիչների շրջանում, որոնք համաձայն Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագրերի պայմանների անջատվել էին Իրանից, ապա նրանք կքվեարկեն այն բանի օգտին, որ նորից մտնեն Իրանի կազմ: Իսկ պատճառը մեկն է՝ միայն թե մի բան պատահելու դեպքում չհայտնվեն Թուրքիայում»:
Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, շատ եմ խնդրում Ձեզ, եկեք ձեռքը սրտին դրած, անկեղծորեն և բացորոշ մտորենք այն դիլեմայի շուրջ, թե այդ ինչ փոխզիջման մասին կարող է խոսք լինել, եթե վաղը հանկարծ Մինսկի խումբը վճռի վերջապես ասել իր վերջնական խոսքը: Չէ՞ որ ըստ պատմական ճշմարտության տրամաբանության, եթե իսկական փոխզիջման մասին ենք խոսում, ապա մեր կոնկրետ դեպքում պետք է նկատի ունենալ նաև ողջ հայկական Նախիջևանը (ողջ ինքնավար հանրապետությունը), Շահումյանի շրջանը, Ելիզավետապոլի գավառը, հայ մարշալների և գեներալների լեգենդար գյուղ Չարդախլուն և շատ այլ տարածաշրջաններ: Մի՞թե ինչ-որ մեկը ձեռքերը հուսահատ տարածելով կասի, թե Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում արդեն հայեր չկան, այդ իսկ պատճառով էլ խնդիր չկա: Նորից հիշենք Ստալինին. «Չկա մարդը, չկա խնդիրը»:
Խորամուխ եղեք, խնդրեմ. նախկին ԽՍՀՄ տարածքում չկա ոչ մի ինքնավար կազմավորում, ընդհուպ փոքրիկ ազգային օկրուգներ, որտեղ բնիկ բնակչությունը դադարել է գոյություն ունենալ: Դա կատարվել է բացառապես միայն Ադրբեջանում: Ուրիշ ոչ մի տեղ: Եվ այդ կապակցությամբ՝ այդ ի՞նչ տարածքային ամբողջականության մասին է խոսքը, եթե, ինչպես մենք արդեն գիտենք, մինչև Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը գոյություն չուներ ոչ մի Ադրբեջան: Մի՞թե պարզ չէ, որ բոլոր փոխզիջումների ցանկում պետք է ներառել բոլոր հայկական տարածքները, որոնք անօրինական կերպով մտած են արհեստականորեն ստեղծված միութենական հանրապետության կազմ: Ինչ վերաբերվում է կոնկրետ Ղարաբաղին, չի կարելի կուրորեն գերի մնալ Ստալինի հրեշավոր սադրանքին, որը բառացիորեն ուժով վերանայեց ՀամԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի 1921 թվականի հուլիսի 4-ի որոշումը և հուլիսի 5-ին լկտիաբար Ղարաբաղը «տվեց» Ադրբեջանին: Չէ՞ որ դա փաստաթուղթ է՝ անուններով, ազգանուններով: Փաստ է: Դա ճշմարտություն է:
Վտանգավոր և մեղսալի է ենթադրել, թե իբր այլևս ոչինչ չես անի: Իբր այդ ամենը եղել է հեռավոր անցյալում: Մտածեք, խնդրում եմ, տեսանելի ապագայի մասին: Ինձ երբեմն թվում է, թե այդ Ձեզ, Մինսկի խմբի Ձեր գործընկերներին է տասնվեց դարերի խորքից դիմում մեծ պատմիչը,եպիսկոպոս Եղիշեն, Ավարայրի ճակատամարտի մասին (ճակատամարտ, որտեղ հայ ժողղովուրդը արյան գնով կարողացավ պահպանել քրիստոնեությունը) իր գրքում բերելով հետևյալ միտքը. «Անցյալի մասին հիշողությունը դիտաշտարակ է, որից լավ երևում է ապագան»:
Եվ այնուամենայնիվ, այցելեք Ղարաբաղ, որտեղ ամեն մի սար ասես Եղիշեի դիտաշտարակը լինի: Բարձրացեք թեկուզ Գանձասար և Դուք կտեսնեք ապագան: Ի դեպ, Ղարաբաղի լեռների մասին: Չէ՞ որ Ստալինի ևս մեկ նենգամտությունն էր «իր» սահմանադրության մեջ Ղարաբաղն անվանել միայն Լեռնային: Այդպես ավելի հեշտ և «տրամաբանական» էր անհեթեթ սահմաններ անցկացնել՝ ողջ Ղարաբաղը ահռելի ցածրադիր տարածքներից կտրելու համար: Գիտե՞ք, արդյոք, որ ողջ Ելիզավետապոլի գավառի, Գյուլիստանի երկրամասի և շատ տարածաշրջանների բնիկ տերերը խոսում են ղարաբաղյան բարբառով: Եվ այդ ահռելի տարածքի վրա ադրբեջանցիների կողմից խորհրդային ժամանակներում, կրկնում եմ, քանդվել են հազարավոր հայկական եկեղեցիներ ու տաճարներ, թալանվել ու վերացվել են հազարավոր գերեզմանոցներ, միլիոնավոր խաչքարեր և տապանաքարեր օգտագործվել են որպես շինանյութ: Բայց, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, հողն էլ հո մնացե՞լ է հայկական: Նրա մեջ է մեր ժողովրդի էությունն ու հոգին: Այն կազմված է իմ նախնիների հոգիներից և բազմամիլիոն կոնկրետ անուններով շիրիմներից: Իրանում, օրինակ, համենայնդեպս, ոչ ոք սրբապղծորեն չի անպատվել մեր հողը, մեր նախնիների ոգին: Շուրջերկրյա նավարկություն կատարելով «Արմենիա» առագաստանավով, ես Հայաստանի սահմաններից դուրս տեսել եմ հարյուրավոր հայկական գերեզմանատներ, այդ թվում և՝ մահմեդական երկրներում: Դրանք խնամքով պահպանվում են պետության կողմից:
Ինչ վերաբերում է ներկայիս հարաբերություններին Ռուսաստանի, Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության միջև, որն ունի սեփական սահմանադրություն, որտեղ հստակ որոշված են նրա այսօրվա սահմանները, ապա մենք պետք է պարզորոշ գիտակցենք. գլխավորը՝ չխախտել մեր նախնիների սուրբ սկզբունքները, որոնք երկար ու բազմաբարդ դարերի ընթացքում մշակել են հրաշալի համատեղ պատվիրան՝ «Սիրո գինը սերն է»: Եվ միաժամանակ միշտ հիշենք, որ բարեկամության մեջ ամենակարևորը, ամենաազնիվը, ամենաարժեքավորը սիրելն է, քան սիրված լինելը: Այդ մասին լավ և գործուն կերպով գիտեին ռուս և հայ ժողովուրդների մեծ որդիները, իսկական բարեկամներ և զինակիցներ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը և Խաչատուր Աբովյանը:
Վստահ եմ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, գիտակցված քննադատական ըմբռնումով կմերժեք ամեն տեսակի լկտի դատողություններն այն մասին, թե Հայաստանն իր «թվաբանական թուլությամբ» ի՞նչ կարող է, անել, իբր՝ ոնց կասենք, այնպես էլ կանի: Պատմական ճշմարտությունն իրապես ցույց է տալիս, որ մենք միշտ էլ ունեցել ենք փրկիչ փոխկախվածություն: Իսկ այսօր՝ ինչպես երբեք:
Դուք ճիշտ եք նշել. «Պատմական ճշմարտությունը խաթարելու փորձերը կարող են լուրջ հետևանքներ ունենալ»: Ընդ որում՝ հասկացնել եք տվել, որ պատմության նենգափոխումը հանգեցնում է հիվանդագին խառնաշփոթի՝ նոր սերունդների գլուխներում: Եվ ահա այստեղ Դուք հավելում եք ամենակարևորը. «Ըստ էության կարող են կասկածի տակ առնվել ժամանակակից աշխարհակարգի հիմնական սկզբունքները: Այստեղ թաքնված են շատ վտանգավոր սպառնալիքներ, այն էլ՝ անկանխատեսելի հետևանքներով»: Ես Ձեզ հետ լիովին համաձայն եմ, քանզի վերջին հաշվով խոսքը, ինչպես Սոբչակն էր ասում, Ռուսաստանի խնդրի մասին է, իսկ ինձ համար՝ նաև Ղարաբաղի խնդրի: Եվ, իհարկե, երբեք չի կարելի, նույնիսկ մեղք է շրջանցել ճշմարտությունը: Քանզի, եթե շրջանցես, ապա չես խուսափի դժբախտությունից, որն, ինչպես հայտնի է, միշտ վրա է հասնում մեզ մեր սեփական մեղքով:
Պետք է իմաստություն և արիություն հավաքել և, ինչպես Ժան Ժակ Ռուսոն էր ասում, ձեռքը դնելով «ազնիվ սրտին», անկեղծորեն խոստովանել, որ մեր ընդհանուր երկրի փլուզումն սկսվել էր Հոկտեմբերի արշալույսին, Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագրերի խախտումով: Արդեն այն ժամանակ նենգափոխում էին պատմությունը, չիմանալով, որ չափազանց բարձր է խաթարումներ չընդունող պատմական ճշմարտության գինն ու չափը: Եվ հաշվի առնելով, որ, ինչպես նույն Ռուսոն է ասել, «դեպի ճշմարտություն տանող ճանապարհը մեկն է», մենք բոլորս պետք է վերադառնանք այն միակ ճանապարհին, որն իր սկիզբն էր առել Ղարաբաղյան Գյուլիստանից: Պայմանագիրը, կրկնում եմ, ստորագրվել է հավերժական ժամանակների համար: Իսկ Ժամանակը, ի տարբերություն Տարածության, միայն մեկ չափում ունի՝ անցյալից ապագա, և անընդհատ հիշեցնում է մեզ. «Եթե դուք գործուն կերպով չմտածեք ապագայի մասին, ապա այն պարզապես չեք ունենա»:
1950-1960-ական թվականների վերջերին իմ սերունդը կլանված կարդում էր արևմտյան գրականության դասականներին, որոնք դպրոցական ծրագրերում չկային: Գրքերը փոխանակում էինք, հերթ կանգնում: Մեզ թերի էինք զգում, եթե չէինք հասցրել կարդալ, ասենք, Էրիխ Մարիա Ռեմարկ կամ Էռնեստ Հեմինգուեյ: Շատ էին նրանք, այդ դասականները: Բայց ամենից խոր ես ընկալեցի Գոլսուորսիին: Դեռ նախքան էկրաններին կհայտնվեր «Ֆորսայթների պատմությունը» եռագրությունը, մենք կարդում էինք նրա վեպերը: Սակայն, ինչպես ասում են՝ ողջ մնացյալ կյանքի համար, պահպանվել է գործելու պարտավորեցնող մեկ հակիրճ, բայց տարողունակ նախադասություն: Ես այն հուշատետրիս մեջ գրի էի առել կես դար առաջ, Կամչատկայում, որտեղ որպես բժիշկ եմ աշխատել ամբողջ տասը տարի: Եվ ես շատ եմ ցանկանում, որպեսզի Դուք նույնպես հիշեք իմաստուն Գոլսուորսիի խորհուրդը. «Եթե դուք գործուն կերպով չեք մտածում ապագայի մասին, ապա այն չեք ունենա»:
Հաշվի առնելով, որ չափից ավելի բարձր է իմ հասցեատիրոջ հեղինակությունը, ես որոշեցի մեջբերումը ճշտել բնագրի հետ: Պարզվեց, որ Գոլսուորսին չի գրել «գործուն կերպով»: Մի՛ հանդիմանեք ինձ, Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, չէ՞ որ կես դար առաջ ես չգիտեի, որ ինչ-որ ժամանակ օգտագործելու եմ «Փարիսեցիների կղզու» հեղինակի իմաստուն միտքը: Պարզապես ես անկեղծորեն համոզված եմ, որ Ջոն Գոլսուորսին կհամաձայներ, որ եթե մտածում ես ապագայի մասին, ապա պետք է միայն ու միայն գործուն կերպով մտածես: Առավելևս, երբ խոսքը Հայրենիքի ճակատագրի մասին է:
Անկեղծ հարգանքով`
ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ
Հ.Գ. Փորձից գիտեմ, որ այս նամակի հրապարակումից անմիջապես հետո Ադրբեջանի ղեկավարությունն անպայման որպես սեփական փաստարկ կբերի իմ «Օջախ» գիրքը (1981 թ.), որն ի դեպ նվիրված է Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միավորման 150 ամյակին: Այդ գրքում, օրինակ, ես պատմում եմ, թե ինչպես են ադրբեջանցիները խորհրդային ժամանակներում լիովին ավերել բոլոր հայկական բնակավայրերը, բոլոր հայկական հուշարձանները, այդ թվում և բուն Նախիջևանում: Երկրի երեսից ջնջել են հայ ճարտարապետության պարծանք Ագուլիս քաղաքը, որտեղ Մեսրոպ Մաշտոցի Ժամանակներից վեր էին խոյացել ավելի քան տասը անկրկնելի տաճարներ և եկեղեցիներ: Եվ Ագուլիսի մասին էլ ես մանրամասնորեն գրել էի անթաքույց ցավով: «Օջախ»-ի բոլոր օրինակները Բաքվում հրապարակավ այրեցին: Այս օրինակը բերում եմ այն պատճառով, որ երեք տասնամյակ անց նույն Բաքվում այրեցին արդեն ադրբեջանցի գրող Ակրամ Այլիսլիի գիրքը, ճակատագրի հեգնանքով դարձյալ հայկական Ագուլիս քաղաքի ողբերգության մասին մի դրվագի պատճառով:
…Չհավատա՛ք, եթե որպես արձագանք ասեն, թե ես պայթեցրել եմ Բաքվի մետրոն և գտնվում եմ միջազգային հետախուզման մեջ: Ինտերպոլի գլխավոր քարտուղար Ռոնալդ Նոբլը պաշտոնապես ներողություն է խնդրել ինձանից իր այն մեղքի համար, որ հենց սկզբից ուշադիր չի ստուգել ստահոդ փաստաթղթերը:
…Չհավատաք, եթե Ձեզ ասեն, թե ես մի ինչ-որ գիրք եմ գրել՝ նողկալի վայրագությունների նկարագրություններով (կտան գրքի վերնագիրը, հրատարակչության անունը, էջերը, նույնիսկ բազմաթիվ չակերտավոր մեջբերումներ, և այդ ամենը՝ համացանցում): Պարբերաբար «իմ գրքի» էջերը հնչեցնում են Բաքվում, արտասահմանում, ԵԽԽՎ-ի ամբիոնից: Թվեր են ներկայացնում «իմ» գոյություն չունեցող գրքից: Դա անպատիժ կերպով շարունակվում է երկար տարիներ: Ես լիովին համոզված եմ, որ մարդկությունն ինչ-որ ժամանակ լրջորեն կզբաղվի համացանցով: Բայց դա այլ խոսակցություն է: Իսկ առայժմ շատերն են հավանաբար հավատում այդ բարբաջանքին: Խնդրում եմ, պահանջեք, թող Ձեզ ցույց տան այդ գրվածքի թեկուզ մեկ օրինակ: Այդ ամենի մասին ես գրել եմ հոդված՝ «Զրպարտանքը հաղթում են միայն արհամարհանքով» (փոխառել եմ մի իմաստուն կնոջից՝ Ֆրանսուազա Մոնտենենից, որը Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ի երեխաների դաստիարակն էր) Մոսկվայի «Պոլիտիկա» պարբերականում և «Լիտերատուրնայա գազետա»-ում: Բնականաբար՝ ոչ մի պատասխան զրպարտիչներից: Մեկ-երկու տարի լռեցին և նորից սկսեցին նույն զառանցանքը տեղադրել համացանցում:
Նման «փաստարկների» ցանկը կարելի է երկար շարունակել:
…Ներեցեք ինձ, մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, ևս մեկ անգամ, հարկադրված ահռելի ծավալի այս նամակիս համար: Ներեցեք անհանգստության համար: Շատ եմ ցանկանում հավատալ, որ Դուք կհասկանաք ինձ: Ես չէի կարող լռել:
Անկեղծ հարգանքով`
ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ
ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ: Այս երկարաշունչ
նամակը զետեղելու համար հայցում ենք մեր
ընթերցողների ներողամտությունը:
ՌԴ նախագահի մամուլի ծառայությունը` Զորի Բալայանի նամակի մասին
Արդեն տեղեկացրել ենք, որ Yerkir.am-ը ՌԴ նախագահի մամուլի ծառայությունից փորձել է պարզել, թե ինչպիսին է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի վերաբերմունքը Զորի Բալայանի նամակի վերաբերյալ, եւ արդյոք նա պատրաստվում է պատասխանել. ի վերջո նման նամակներ ամեն օր չէ, որ ստանում են:
Քիչ առաջ ՌԴ նախագահի մամուլի ծառայությունից արձագանքել են Yerkir.am-ի հարցմանը:
ՌԴ նախագահի մամուլի ծառայության պատասխան նամակում մասնավորապես ասվում է, որ ՌԴ նախագահի վարչակազմում նամակի մասին իմացել են մամուլում եղած հրապարակումներից եւ որեւէ արձագանք այդ կապակցությամբ չի նախատեսվում:
yerkir.am-ի տեղեկատվությամբ, Զորի Բալայանի նախօրեին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինին հղած բաց նամակի կապակցությամբ ԼՂՀ վարչապետ Արա Հարությունյանը «Ժողովուրդ»-ի հետ զրույցում ասել է, որ ամբողջությամբ չի ընթերցել նամակը. «Բայց ես կարող եմ մի բան ասել, որ ոչ ոք իրավունք չունի ժողովրդի անունից խոսել, նա կարող է իր անձնական կարծիքն ասել: Ղարաբաղն արդեն իր դիրքորոշումն ասել է, Ղարաբաղն անկախացել է 1991թ., եւ ցանկացած այլ տեսակետ նշանակում է ընդամենը անձնական տեսակետ: Մենք անկախության առումով մեր կարգավիճակը հստակեցրել ենք հանրաքվեով ու վերջ»:
Արցախի վարչապետը հիշեցրել է, որ ԼՂՀ իշխանությունները ժամանակին Զ. Բալայանին պարգեւատրել են «Ոսկե արծիվ» շքանշանով եւ տվել Արցախի հերոսի կոչում:
Հատվածներ ԼՂՀ վարչապետ Արա Հարությունյանի հետ հարցազրույցից:
- Զ. Բալայանի նամակն ընթերցելուց հետո գրեթե բոլորը հայտարարել են, որ նա ազգի դավաճան է, քանի որ իր նամակով ՌԴ նախագահին առաջարկել է ԼՂՀ-ն ընդգրկել Ռուսաստանի կազմում։ Դուք համակարծի՞ք եք նման գնահատականին։
- Չի կարելի Զ. Բալայանին դավաճան անվանել, չեմ կարող մեկնաբանել, քանի որ նամակն ամբողջությամբ չեմ կարդացել, բայց, ամեն դեպքում, չի կարելի նման բան ասել։ Անթույլատրելի է ազգային հերոսին դավաճան անվանել։ Հրապարակման մասին իմ կարծիքը ես լրացուցիչ կհայտնեմ։ Թո՛ւյլ տվեք կարդամ, հետո ներկայացնեմ իմ տեսակետը։
- Այդուհանդերձ, նշեմ, թե նամակի կոնկրետ որ հատվածն է հանրության վրդովմունքն առաջացրել. Զ. Բալայանն առաջարկել է ԼՂՀ-ն ընդգրկել Ռուսաստանի կազմում…
- (Ծիծաղում է-Ա. Գ.) Ղարաբաղն արդեն իր դիրքորոշումն ասել է՝ անկախացել է, եւ ցանկացած այլ տեսակետ նշանակում է անձնական տեսակետ։ Ղարաբաղն անկախացել է 1991 թ., ու կարծում եմ՝ այլ բան չկա այդ մասին ասելու:
Սոնա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ կարող եք կարդալ «Ժողովուրդ» թերթում
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ պարոն Վ. Վ. Պուտինին գրված «Աղերսագիր ռուսաց թագավորին»
«…ներեցեք չափն անցնելու համար, բայց Դուք մոռացել եք, որ Հայաստանը Ռուսաստան է, որ Ղարաբաղը Ռուսաստան է…Հավերժ… Եկեք տեր կանգնեք Ռուսաստանին»
Այն, որ Զ.Բալայանի ստորագրությամբ «Աղերսագիր ռուսաց թագավորին»-ը պատվիրված է՝ դուրս է սողում յուրաքանչյուր տողից: Բայց ինչու՞ փաստացի սպառված Զորի Բալայանի միջոցով և ինչու՞ այս անտաղանդ «աղերսագրով»:
Բայկալի և անապատացման ճակատագրով մտահոգ ռուսական թերթի ժուռնալիստի «հումանիստական կարիերան» ընդհատվեց ճիշտ ու ճիշտ Հայաստանի ծավալուն ֆիզիկական և սոցիալական անապատացման հարաճուն գործընթացի դեմ հանդիման, հենց այն պահից, երբ Զորի Բալայանը ռուսական կղզյակներում միշտ առկա հիրավի հումանիստական մշակութային միջավայրից ինքն իրեն տեղափոխեց Հայկական իշխանության հակամարդկային, հակապետական, հակազգային թակարդ: Բայկալի համար կուրծք ծեծող խորհրդային մտավորականը բերանը ջուր առած լուռ ու մունջ հետևեց անկախ Հայաստանի բնական ու մարդկային ռեսուրսների քսանամյա գերշահագործման, լլկման, սակավահող Հայաստանի հազարամյակներով նվաճված երկրագործական նվազ հողերի դեգրադացիայի, Հայաստանի անխնա հատվող անտառների և սրա արդյունք հողերի հոսունության ու սակավաջրության, վարկային ստրկացման, մարդկային արժանապատվության անսահման նվաստացման, մարդկանց ահաբեկման, և այլ հրեշավոր հանցագործությունների ծավալումներին, որոնք անխուսափելիորեն հանգեցնում էին Հայաստան երկրի մարտունակության անկման և խոցելության…՝ հանուն լիսկայա-նեմեցա-շմայսա-լֆիկական գանգստերային մշակույթի: Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականության կարևորագուն հիմնավորումները Ադրբեջանի տարածքի մշակութային կոթողների ոչնչացման, արտագաղթի փաստերի վրա կառուցած Զորի Բալայանը քսան տարի շարունակ չտեսավ, չիմացավ, չկարդաց Հայաստանի մշակութային ժառանգության դեմ հայաստանյան ոտնձգությունները, չտեսավ լիսկայա-նեմեցա-շմայսա-լֆիկական գանգստերային մշակույթի հետևանքով Հայաստանն արնաքամ անող արտագաղթը, հանքահանության ուղղակի ազդեցության հետևանք ամլությունը, ծաղկող քաղցկեղը, դրա և խոնավ հյուղակներում անժպիտ մանկությամբ կիսասոված ու հյուծվածությունից թերաճ ցածրահասակ, ծուռ ողնաշարերով կիսահաշմանդամ զինվորացուներին, չլսեց ու չտեսավ բանակում զոհվող զինվորների ծնողների սրտմաշուք մորմոքը… Արյունաքամ լինող փոքրիկ Հայաստանի ամենօրյա ողբերգությունը վրիպեց Զորի Բալայանի՝ Միջերկրականի լայնարձակ տարածքներին վարժված սրատես հայացքից: Չտեսավ և չի տեսնում այն գարշելի անկումը, որին մեր երկիրն օրեցօր, ժամ առ ժամ տանում էր և տանում է այն, ինչ դեռ կրում է «Հայաստանի իշխանություններ» բարձրագոչ անունը:
Չտեսավ՝ լավ արեց: Իր գործն է: Բա հիմա ի՞նչ գործ ունի Հայաստանի իրողությունները չտեսնող-չլսող այս մարդը, որ «ռուսաց թագավորին» ապաշնորհ ոճի ու դավադիր բովանդակության աղերսագիր է ուղարկում՝ գալ տեր կանգնել Հայաստանին ու Ղարաբաղին:
Ինչպես երևում է՝ Զորի Բալայանը պարզապես ծուղակն է ընկել: Ինչ որ մեկը նրան, հավանաբար, ասել է, որ ժամանակն է «մտածել հայրենիքի ապագայի մասին», հատկապես, որ ժամանակն արդեն անցել է… առնվազն այդ խորհուրդը տվածի համար: Սեփական երկրի թալանը վերջացել է, մնացել է պատասխանատվությունը: Դե ահա Զորի Բալայանը «գործուն կերպով» մտածում է «հայրենիքի ապագայի մասին»: Հասկանալով, որ ՀՀ իշխանություններն անվերադարձ կորցրել են Հայաստանի և Ղարաբաղի ներկան ու ապագան, քանի դեռ իրենք կառավարիչներ են, Զորի Բալայանը, ենթադրաբար նրանց անունից, մի սոսկալի աղերսագիր է ուղարկել «ռուսաց թագավորին»՝ առաջարկելով շուտափույթ վերականգնել «Ռուսաստանի սահմանները»: Զորի Բալայանը, պարզվում է, ինչ որ բան գիտի Ռուսաստանի պատմության մասին, որը չգիտի գործող ռուսաց թագավորը և նա շտապում է Եկատերինայի, Պետրոսի և Ալեքսանդր Առաջինի այդ արժանի ժառանգորդին հիշեցնել… որ Հայաստանը և Ղարաբաղը… Հայաստան ու Ղարաբաղ չեն: Դրանք Ռուսաստան են: Հընթացս, անշուշտ, հիշեցնելով, որ Ռուսաստան է նաև Ադրբեջանը, որն, անշուշտ, Ադրբեջան չէ, այլ Շաքի, Շամախի… և, իհարկե, ողջ ԽՍՀՄ-ը: Պարզվում է, ռուսական այս նոր ցարն ուղղակի խելահեղ հրճվանք է առաջացրել նախկին մտավորական Զորի Բալայանի մեջ, քանի որ նա, ի հեճուկս իր նախորդի և իր հոգեհոր՝ Ելցինի, լավ գիտի իրական Ռուսաստանի սահմանները. «Իսկ Ելցինը՝ ավելի վատթար. ո՛չ Բելովեժյեում, ո՛չ Կրեմլում, ո՛չ մահվան սնարում այդպես էլ չհասկացավ, որ 1991 թվականին բոլորովին էլ Ռուսաստանի նախագահ չէր դարձել: Նա ՌՍԴԽՀ նախագահն էր, իր կետագծված ու պայմանական խորհրդային սահմաններով: Դուք ինքներդ մի անգամ Ձեր ելույթում հստակ նշեցիք. «Ռուսաստանն, ըստ էության, վերանվանվել էր ԽՍՀՄ-ի, բայց դա չի նշանակում, թե դադարել էր Ռուսաստան լինելուց»,-Պուտինին հաճոյանում և խրախուսում է Զորի Բալայանը, սրանով պարզապես հրավիրելով գործի վերածել Ռուսաստան-ԽՍՀՄ նույնականության պուտինյան ընկալումը: «…մեծարգո Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ, ներեցեք չափն անցնելու համար, խորհուրդ կտայի Ձեզ մտորել իրոք սուրբ մի հարցի մասին. ամեն դեպքում՝ ինչպե՞ս է այսպես ստացվել: Այն ամենից հետո, ինչ միասին ապրել են ռուս և հայ ժողովուրդները, հանկարծ ընդհանուր սահմաններ չունենք: Անհավատալի է: Հենց միայն XIX դարի առաջին քառորդում Ձեր և մեր ավելի քան 200 հազար նախնիներ իրենց կյանքն են տվել այն բանի համար, որ միավորվեն, այն բանի համար, որ ամրապնդեն «Հարավային ուղղությունը»»,-գրում է Բալայանը: Նույնիսկ խորհրդային պատմագրությունն այսքան նողկալի սուտ չի գրել, խոսելով ռուսական հարավային գաղութացման «սուրբ ծրագրերի մասին»: Հետն էլ՝ «ներեցեք չափն անցնելու համար…»: Կների, անշուշտ, կների, այս չափի սուտը այն կողմից ներելի սուտ է, այս կողմից է աններելի: «Այն կողմում» մեծ հաճույքով կներեն Զորի Բալայանի «դիպվածային իրավիճակային սկլերոզը» Պետրոսի կողմից խաբված ղարաբաղցիների ապստամբության հետևանքների, Ղարաբաղի հայաթափության, Եկատերինայի կողմից Ղրիմի հայկական գաղութի ավերման, Գոլիցինի կողմից փակվող հայկական դպրոցների, Էրիվանի նահանգի վերաձևավորումների, Ելիզավետպոլի նահանգի բնակչության կոտորոծաների կազմակերպման և այլն մասին: Հաճույքով կներեն և գուցե նույնիսկ պարգևատրեն:
Շողոքորթության և ինքնաստորացման այս մակարդակին որևէ հետխորհրդային երկրի որևէ կիսամտավորական կհամաձայնի՞: Ճիշտ ու ճիշտ երեսնական-քառասնական թվականներին Ստալինի հանճարեղ ձևակերպումները ցիտող պատմաբանների, չեկիստների… ոճը: Բայց եթե միայն շողոքորթությունը լիներ…
Հավանաբար նույն դիպվածային իրավիճակային սկլերոզի հետևանքով մոռանալով, որ Հայ ժողովրդի պատմության դասագրքերը ցայսօր ուսուցանում են ցարական Ռուսաստանի կողմից մշտապես հրահրված հայ-թաթարական կոտորածների մասին, որ Թուրքիայում հայկական ցեղասպանության ծրագրերին յուղ են լցրել ռուսական հարավային գաղութային ծրագրերը, Զորի Բալայանը «ռուսական ցարին» իմաստաբար խորհուրդ է տալիս նաև չխաբվել թուրքական շահավետ ծրագրերով. «Նույնիսկ հարյուր միլիարդի ապրանքաշրջանառությունը (Ռուսաստան-Թուրքիա) չպետք է բթացնի իմաստության զգացումը, վաղվա օրվա համար անհանգստության զգացումը և այն բանի գիտակցումը, որ կառավարողներն ավելի շատ ունեն իմաստունների կարիքը, քան իմաստունները՝ կառավարողների»: Տարօրինակ է, որ այս աղերսագրի հեղինակը «ըմբռնումով լռում էր» մեր հասարակությունը ալեկոծած հայ-թուրքական չարաբաստիկ «պրոտոկոլների» քննարկումների շրջանում, քսան տարի շարունակ չկարողացավ իր իմաստուն խորհուրդները տալ իր մտերմագույն բարեկամներին՝ ՀՀ կառավարիչներին, բայց անիմաստ չի համարում իմաստության իր դատարկված եղջյուրը շուռ տալ սեփական իմաստուններով շրջապատված «ռուսական ցարի» առաջ:
Պարզվում է նաև, որ մոտ քսանհինգ տարի առաջ, «…ղարաբաղյան խառնակ տարիներին, Զորի Բալայանը հաճախ մտածում էր այն մասին, որ Նորին Կայսերական Մեծություն, Պայծառափայլ և Հզորագույն Մեծն Կայսր Տիրակալ և Ամենայն Ռուսիո Ինքնակալ Ալեքսանդր Առաջինը կշրջվեր գերեզմանում, իմանալով, որ ադրբեջանցիները թուրք ռազմածովային մասնագետների օգնությամբ խորհրդային (ռուսական) նավերից ապամոնտաժել են հեռահար հրանոթները, դրանք տեղադրել Շուշիի և Լաչինի, Աղդամի և Խոջալուի կրակակետերում և թիրախային զարկեր էին տեղում հայկական գյուղերի, Ղարաբաղի քրիստոնեական հուշարձանների, «Գյուլիստան-Ռուսաստան ճամբարի Ղարաբաղյան տիրույթի բնասահմանի վրա» (ներկայիս Շահումյանի շրջանը), որտեղ Ռուսաստանը և Պարսկաստանը պայմանագիր ստորագրեցին հավերժական ժամանակների համար»: Ղարաբաղյան խառնակ այն տարիներին հանգուցյալ «Նորին Կայսերական Մեծություն, Պայծառափայլ և Հզորագույն Մեծն Կայսր Տիրակալ և Ամենայն Ռուսիո Ինքնակալ Ալեքսանդր Առաջինի» սրբագույն ոսկորների մտահոգությամբ անքուն գիշերներ լուսացրած Զորի Բալայանին տարօրինակ կերպով չի մտահոգում, թե ինչ կլինեն այդ նույն ոսկորների հետ, երբ առաջիկայում «Նորին ռուսական Մեծություն» Պուտինի կողմից Ադրբեջանին վաճառված սմերչի կրակահերթը սկսվի:
«Ռուսաց թագավորին» իր աղերսագրի անհրաժեշտությունը բացատրելով, Զորի Բալայանն ավելորդ չի համարել ցուցադրել իր ինտելեկտը՝ հիշելով Էրիխ Մարիա Ռեմարկի, Էռնեստ Հեմինգուեյի և այլ դասականների անուններ, հղել Գյոթեին, բայց որպես անվերապահ հեղինակություններ հղել «Ֆորսայթների պատմության» անգլիացի հեղինակ Գոլսուորսիին, ում, պարզվում է, «ամենից խոր է ընկալել», և Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ի երեխաների դաստիարակ Ֆրանսուազա Մոնտենենին: Սխալ չի՞ հասկանա «Ռուսաց թագավորը» պարոն Բալայանին: Մի՞թե ռուսական փիլիսոփայական-գրական անդաստանն ամայի է, որ ատելի արևմուտքն է սնում Զորի Բալայանի փաստարկները: Բայց ոչ, Զորի Բալայանի աղերսագրում կան երկու կարևորագույն ռուս հեղինակներ, ովքեր իրենց անառարկելի հեղինակությամբ հավասարակշռում են պարոն Բալայանի «արևմտամետ» ինտելեկտը,- Անատոլի Սոբչակը /այս խայտառակված գործիչը աղերսագրում մտերմորեն Անատոլի Ալեքսանդրովիչ է կոչված/ և, իհարկե, ինքը՝ Պուտինը:
«Ներեցեք անհանգստության համար: Շատ եմ ցանկանում հավատալ, որ Դուք կհասկանաք ինձ»,- չգիտես ինչու իր ապաշնորհ աղերսագիրն այսպես է վերջացնում «Միջերկրական ծովի արծիվը»: Անշուշտ կհասկանա, շատ լավ կհասկանա: Անհանգստացնելու համար էլ ներողության հարկ չկա: Ձեր հայրենիքն առաջարկելով՝ Դուք չեք անհանգստացնում ռուսական ցարին: Բայց վախենամ Դուք արհամարում եք Հայաստանի Սահմանադրությունը, որը դեռևս խոսում է ինքնիշխան երկրի մասին, և վիրավորում եք Հայաստանի հայրենանվեր բնակչությունը, ովքեր, ի տարբերություն ապաշնորհ իշխանությունների, կպաշտպանեն իրենց հայրենիքը: Մի փորձեք խլել նրանց նաև ա՛յդ իրավունքը, մյուսները խլել եք Հայաստանի շուրջ քսանամյա հանցագործությունների շուրջ Ձեր հանցավոր լռությամբ:
Երևում է, պարոն Բալայանն ինքը լավ չի յուրացրել Վ. Օ. Կլյուչեվսկու արտահայտությունը, հենց այն, ինչ ինքը խորհուրդ է տալիս հիշել Պուտինին…«Պատմությունը խիստ է պատժում դասերը չիմանալու համար»: Հիմա ու՞մ առաջարկենք պատմության դասերը լավ իմանալ, Զորի Բալայանի՞ն, թե՞ Վլադիմիր Պուտինին:
ՀՐԱՆՈՒՇ ԽԱՌԱՏՅԱՆ
ՀՐԱՆՈՒՇ ԽԱՌԱՏՅԱՆԻ Ֆեյսբուքյան էջից
ԱԺ ՀՀԿ-ական պատգամավորներ Մհեր Սեդրակյանը, Աշոտ Աղաբաբյանը, գեներալ-պատգամավոր Սեյրան Սարոյանը դավաճանում են ՀՀ կուսակցությանը, որը Աժ ընտրություններին մասնակցել է Հայաստանի ինքնիշխանության և Ղարաբաղի անկախության համար քաղաքականության ծրագրով:
Զորի Բալայանի տխրահռչակ նամակից հետո նրանք ազդվել են նամակագրի հեղինակության ուժից և փաստացի դավաճանել ՀՀԿ քաղաքական ծրագրերին՝ հայտարարելով, որ «Զորի Բալայանը մի բան գիտի» և, եթե մի բան գիտի՝ ուրեմն ճիշտ ծրագիր է առաջարկում՝ Ղարաբաղը Ռուսաստանի ջերմ գիրկը նետելու: Եթե նրանք մոռացել են, որ գործարար լինելուց զատ նաև ֆորմալ քաղաքական գործիչներ են (ուզեն՝ չուզեն, այդպիսին է ԱԺ պատգամավորի ֆորմալ կարգավիճակը) և ընտրողներն առնվազն Տիգրան Մուկուչյանի գրասենյակի հաստատման համաձայն նրանց ընտրել են բոլորովին այլ քաղաքական ծրագիր իրականացնելու համար:
Արդյունքում նրանք ոչ միայն չեն ուզում Զորի Բալայանին կանչել և հարցնել, թե ինչու է նա դավաճանում իր բարեկան ՀՀԿ կուսակցությանը՝ նրա քաղաքական ծրագրին հակոտնյա նամակներով, այլև իրենք են ազդվում այդ ծրագրից և, դավաճանելով իրենց քաղաքական ծրագրերին ու ընտրողներին, նույնիսկ առանց լսելու Զորի Բալայանի փաստարկները, անմիջապես ուրախությամբ հավանություն են տվել այդ ծրագրերին: Սա տխուր իրականությունն է: Իսկ այժմ զավեշտի համար ասեմ, որ չնայած Զորի Բալայանը հայտարարում է, որ ինքն իր նամակում Ղարաբաղը Ռուսաստանին միացնելու առաջարկ-կոչ չի արել, հիշայլ պատգամավորները և մի շարք կիսապատգամավոր-մտավորականներ արդեն հայտարարել են, որ իրենք դեմ չեն Ղարաբաղը Ռուսաստանին միացնելու Զորի Բալայանի առաջարկին: Հիմա այս մարդիկ ի՞նչ են կարծում, արե՞լ է Զորի Բալայանը այդպիսի առաջարկ, թե՞ չի արել: Զորի Բալայանը նաև ասել է, որ ինքն իր բոլոր փաստարկները նամակում շարադրել է: Այս մարդիկ, սակայն, ասում են, որ Զորի Բալայանը, հարկավ, մի բան գիտի: Այնպիսի մի բան, որ նամակում չի գրել, բայց իր կապերով գիտի:
Հիմա հարց է՝ Զորի Բալայա՞նն է խաբում, իբր ինքն իր բոլոր փաստարկներն ու նպատակները նամակում շարադրել է, թե՞ այս մարդիկ չեն հավատում Զորի Բալայանին: Այնպիսի տպավորություն է, որ մութ սենյակում փակ աչքերով մուկ ու կատու են խաղում: Այս մարդկանց մի մասը գրագետ է, կան նաև տառաճանաչներ, նրանք կարդացե՞լ են այդ նամակը, որի մասին կարծիք են արտահայտում... Տարօրինակ Ազգային ժողով է՝ տարօրինակ պատգամավորներով, ովքեր ոչ իրենց ծրագիրը գիտեն, ոչ գիտեն՝ իրենք երբ են քաղաքական գործիչ, երբ՝ գործարար, մի բանի անուն գիտեն, որ ՀՀԿ է կոչվում... վախենամ չգիտեն նաև, թե սա հապավում է, կամ՝ ինչի հապավում է:
Մեր զրուցակիցն է ՌԱՀՀԿ փորձագետ, պատմաբան Սարո Սարոյանը
- Զորի Բալայանի՝ Պուտինին գրված նամակը առաջացրել է հանրության դժգոհություն-բողոքը: Կարծում եք՝ այս նամակը նա կարո՞ղ էր գրել առանց իշխանությունների թույլտվության: Հնարավո՞ր է՝ այն, ինչ կատարվեց սեպտեմբերի 3-ին, պետք է ունենար այսպիսի տրամաբանական շարունակություն:
- Այո, իսկապես այդ նամակը սեպտեմբերի 3-ին ի լուր աշխարհի հրապարակված կուրսի տրամաբանական շարունակությունն է: Իսկ սեպտեմբերի 3-ը վաղ թե ուշ պետք է լիներ: Պարզապես խնդիրն այն էր, թե Ռուսաստանը երբ կորոշեր դադարեցնել Հայաստանի մուկն ու կատու խաղալը Եվրոպայի հետ, ո՞ր պահին և ի՞նչ շահելու դիմաց Երևանին կհրահանգեր հրաժարվել եվրաինտեգրման հրապարակված կուրսից և թե ինչպես կփորձեր ջրից առավել չոր դուրս բերել Հայաստանը ներկայացնող իր կամակատար գործակալներին: Սեպտեմբերի 3-ին, երբ պարզ դարձավ, որ Կրեմլն այլևս ոչ հնարավորություն և ոչ էլ կարիք ունի մեր ու միջազգային հանրության առավել «կույր» հատվածներից թաքցնելու Հայաստանում մարիոնետ կառավարություն պահելու փաստը, Զորի Բալայանի «գրած» նման նամակի ի հայտ գալը սպասելի էր: Այն գրվել է ընդամենը Զորի Բալայանի խմբագրությամբ, բայց ոչ ցանկությամբ ու մտահոգությամբ: Նամակում լավագույնս պահպանված են ռուսական շահը ներկայացնող շեշտադրումները, տեքստը համեմված է հայի թույլ, կրտսեր եղբոր կայսերական քարոզչության բարբաջանքով և ունի հստակ կուրս: Այն է՝ ընդհանրապես ստեղծել պատրանք հայության (կամ նրա մի մասի) կողմից Ռուսաստանից ունեցած ակնկալիքների մասով, իսկ մասնավորապես Հայաստանի հանրային գիտակցության մեջ ամրագրել Ռուսաստանի հերթական մուտքի հնարավորությունը (անխուսափելիությունը) Արաքսի հովտում՝ օրհնելու համար այդ սհաթը: Նման նամակները գրվում են ոչ թե իշխանությունների թույլտվությամբ, այլ՝ պատվերով: Պարզապես մեր դեպքում Հայաստանի բարձրագույն իշխանություն ասվածը մեքենայի փոխանցման տուփն է հիշեցնում, քանզի կամքի իրական աղբյուրը նստում է հյուսիսում՝ իջեցնելով իր հրահանգները, իսկ ՀՀ իշխանություններն այն փոխանցում են ըստ հասցեականության:
- Արդյոք այսպես չի ստացվում, որ Ղարաբաղի լուծման հարցը Հայաստանը հանձնում է Ռուսաստանին: Բացի այդ, Զորի Բալայանի կարծիքը շարունակում են պնդել ընկերները, սա արդեն լուրջ մտահոգության առիթ չէ՞:
- Քրեաօլիգարխիայից ամեն ինչ սպասելի է, միայն թե փող լինի դրա հիմքում: Կենացների մակարդակով պետություն ու ազգ ճանաչող նման էակների մոտ ամեն ինչ գնվում և ամեն ինչ վաճառվում է: Նյութական շահ ստանալու ու ոհմակի անվտանգությունն ապահովելու համար այսօր բնակչությունն են արտահանում երկրից, վաղը անձնական կամ սեփական կլանի դիրքը պահելու համար հարկ լինի՝ իրենց կանանց ու երեխաներին էլ կվաճառեն: Հույս ունեմ, որ խնդրի լուծման իրավազորության գիտակցումը Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիների սեփականությունն է, և նրանց փոխարեն լեգիտիմ կամ ոչ լեգիտիմ այլ կառավարությունները չեն կարողանալու որոշումներ կայացնել: Սակայն Ռուսաստանի հարցում միաժամանակ մի նկատառում կցանկանամ ներկայացնել: Վերափոխված ռուսական կայսրությունը՝ նոր կազմավորվող ԽՍՀՄ-ը, Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ժամանակին գործարկել էր հենց նրա համար, որպեսզի դրա միջոցով մշտապես իր ճիրաններում պահի Հարավային Կովկասում հայերի և թուրքերի (ադրբեջանցիների) միջև ընթացող քաղաքական գործընթացները:
Այսինքն՝ հիմնախնդիրը Ռուսաստանը ստեղծել է ոչ թե նրա համար, որ երբևէ դրա լուծմամբ շահեր ձեռք բերի կամ օգուտներ քաղի: Այն երկարատև ժամանակահատվածի համար, սակայն պարբերաբար գործարկման հեռանկարով մի ռումբ է եղել, որով տասնամյակներ շարունակ շահեր ձեռք են բերվել և օգուտներ քաղել են խնդրի հենց չլուծման միջոցով: Այսօր խոսել, թե Ռուսաստանը պատրաստվում է լուծել այդ խնդիրը, ինձ մոտ ծիծաղ է առաջացնում: Դա նույնն է, թե վարձակալության համար ստեղծված բնակարանի արծաթամոլ սեփականատերը հրաժարվի վարձից ու բնակարանի նպատակային նշանակությունից և հայտարարի, թե ուզում է բնակարանը բարեգործական նպատակներով թանգարանի վերածել: Ուստի բոլոր տկարամիտ հայերի վերջին «փափագը», թե թքած պետականության վրա, գոնե մեր բազմադարյա պատմության այս ժամանակահատվածի համար Ռուսաստանը կլուծի այդ խնդիրը ի շահ մեզ, սին է: Քանզի այդ խնդիրը լուծում չունի, եթե քեզ դնում ես 1994 թ. խնդրի քո իսկ ձեռքով կերտած լուծումից դուրս: Այդ խնդիրն ունի ընդամենը պերիֆերիան վերահսկելի ու կառավարելի դարձնելու հանձնառույթ, որից կարող են հրաժարվել (այսինքն՝ «խնդիրը լուծելու» տարբերակով ընթանալ, եթե հայտնվեն կայսրությունների ղեկին) քաղաքական այբուբեն չիմացող մեր ազգի տկարամիտները միայն:
- Այնուամենայնիվ, ի՞նչ զարգացման հեռանկար ունի Հայաստանը: Սեպտեմբերի երեքից հետո շատերն այլևս Հայաստանն անվստահելի և անհեռանկար երկիր են համարում: Ինչո՞ւ ի վերջո Հայաստանը մնաց այս մտայնության մեջ:
- Բոլոր ժամանակներում ու բոլոր դեպքերում հանրությունների զարգացման հեռանկարները մարդկանց ինքնուրույն գործելով ու արարելով են կյանքի կոչվել: Հայությունը ինչպես վերջին հարյուրամյակներում, այնպես էլ վերջին երկու տասնամյակում զարգացման որևէ շանս չէր կարող ունենալ, քանի որ ողջ քաղաքական մշակույթը էթնոսի մակարդակով խաթարված է եղել: Մինչև հիմա քաղաքական գործընթացը հայերը պատկերացնում են առևտրի կանոններով, նպատակադրությամբ ու սկզբունքներով: Եվ այն, որ Հայաստանի տնտեսությունը միմիայն առևտրով է ներկայանում, իսկ իշխանությունն էլ ուզուրպացրել է ազգի առևտրով զբաղվող առավել ընդունակ շերտը,- սա կարևոր ցուցիչ է Հայաստանի զարգացման խոչընդոտները հասկանալու համար: Առևտուրն ամենուր է և հատկապես քաղաքական դաշտում է: Իրական քաղաքականը՝ համակեցության կանոնավորմանն ուղղված քաղաքացու հանրային ինքնուրույն վարքը, ճզմվել է այդ մամլիչի տակ: Միաժամանակ դեր է խաղացել կայսրությունների տևական դիկտատը, որը հայի մեջ գիտակցված սերմանել է ներկայում անքննելի դարձած մի հիմարություն՝ թե քաղաքական հարցերը լուծվում են իրենցից դուրս՝ կայսրությունների մայրաքաղաքներում՝ Սպահանում, Ստամբուլում, Մոսկվայում, իսկ եթե դիկտատը բացակայում է՝ Մարսում, Լուսնի վրա: Այսինքն՝ ամեն տեղ, բացի իրենց ցուցաբերած վարքով պայմանավորված յուրաքանչյուրի զբաղեցրած տեղում:
Ներկա անհույս վիճակի ձևավորման վրա դեր է խաղացել ոչ այնքան երկրորդական մի հանգամանք ևս: Հայաստանի ներսում սեփական քաղաքական ամբիցիաները բավարարելու և մյուսներին վատաբանելու, ոչնչացնելու կատարյալ մի մեխանիզմի է վերածվել ամենուր դիտվող շպիոնոմանիան: Դրանում բացի ռուսական քաղաքական մշակույթը պատճենելուց, ըստ էության խնդիրների լուծումն իրենցից դուրս տեսնելու ազգի մղումն է արտահայտված: Տարօրինակն այն է, որ իրական գործակալները, պետական դավաճանները, ովքեր գտնվում են երկրի իշխանության ղեկին և սպասարկում են օտարերկրյա շահը, ավելի հանդուրժողական վերաբերմունքի են արժանանում, քան Սերժիկի, Ռոբիկի մտացածին կամ իրական հաճախորդները: Այսպիսով, կարող եմ հանրագումարի բերել, որ Հայաստանի փակուղին պայմանավորված է մեր քաղաքական մշակույթով, և վստահելի ու հեռանկարային երկրի իմիջի ձևավորման հարցում արտաքին աշխարհից ոչինչ կախված չէ: Իրենք արձանագրողի դերում են միայն:
- Իսկ այս անհուսությունը ինչպե՞ս կարելի է հաղթահարել:
- Շատ եմ կրկնել, նորից վերադառնամ զրադաշտականության այդ հիմնավոր բանաձևին՝ բարի միտք-բարի խոսք-բարի գործ: Քաղաքականությունը ինտելեկտուալ ու կամային գործունեության բարձրագույն աստիճանն է: Առանց գիտելիքի ցենզը ապահովելու՝ հնարավոր չէ պայքարի մեջ մտնել ու հաղթել քաղաքական հակառակորդիդ: Առավել ևս, որ դիմացդ փողոցային առևտրի կանոնները գերազանց սերտած (հոգեբան) կրիմինալ ստահակների մի ողջ ոհմակ է կանգնած, ովքեր պատրաստ են պատեհ ժամին ոչնչացնել քեզ ամեն հնարավոր ձևով: Եթե ոհմակի դեմ պայքարելու հայտ են ներկայացնում տգետները կամ կիսագրագետները, իրենք դատապարտված են մի որևէ փուլում անհետանալու: Սակայն հայաստանյան իրականությունում ոչ քիչ են մի այլ կարգի «տգետները», ովքեր ըստ էության ինտելեկտի բավարար պաշար ունեն միտք ու խոսք արտադրելու համար, բայց մեթոդական ու տեխնոլոգիական այբուբենից հեռու են կիլոմետրերով: Շատերի փրկօղակն էլ դարձել է ռեալպոլիտիկը՝ սեփական մտավոր ու կամային անզորությունը արտաքին ուժերով պայմանավորելը: Քաղաքացու համար կա մի ճանապարհ՝ նա իր վարքով պետք է ակտիվ ու պահանջատեր լինի: Իսկ քաղաքական գործչի համար, բացի ինտելեկտից ու որոշակի հռետորաբանությունից, պետք են նաև լրացուցիչ ձիրքեր՝ կազմակերպչական կարողությունը, «ռազմի դաշտում» իր բնական դաշնակիցների՝ մյուս ընդդիմադիրների նկատմամբ հանդուրժողականությունը, հակառակորդի հոգեբանական ու մտավոր կառուցվածքը ճիշտ հասկանալու և նրա քայլերը կանխատեսելու կարողությունը, իր պատասխանատվության չափի զգացումը, խորհուրդներ լսելու, թացը չորից տարբերելու ունակությունը և այլն:
Իսկ մենք ինչ ենք տեսնում մեր քաղաքական կյանքում, ընդդիմադիրները սկսում են ոչնչացնել վարչախմբից դուրս առաջին իսկ քաղաքական հայտ ներկայացնողին, բնական դաշնակցության գնալու որևէ նշույլ իսկ չկա նրանց վարքում, միայն ենթակայության պահանջ ինչ-ինչ հանգամանքներում լիդեր դարձած ընդդիմադիր գործչին, որոշումները կայացվում են միանձնյա, կամ շատ նեղ շրջանակում, պատասխանատվության ոչ զգացում կա, ոչ էլ պատասխանատվություն վերցնելու ցանկություն, կազմակերպվածության այնպիսի թույլ մակարդակ, որը ծիծաղ է առաջացնում օլիգարխների ու նրանց սպասարկու ուժային կառույցների մոտ և այսպես շարունակ: Հայաստանը կարոտ է մտքի, խոսքի ու գործի: Կարոտ է քաղաքացիների մի շրջանակի, ովքեր ավելի ինտելեկտուալ կլինեն, քան օլիգարխները, ավելի ճարտասան, քան օլիգարխները, ավելի կամային, քան օլիգարխները: Ինտելեկտուալներ, ովքեր բաց կլինեն ամեն նորի հանդեպ, ովքեր որոշումներ կկայացնեն միասնաբար, ովքեր պատասխանատվություն կվերցնեն ըստ իրենց կարողությունների ու ուժի և կասեն ու կանեն միայն այն, ինչ կարող են, ովքեր պատրաստ կլինեն հանուն նպատակի իրենց դիրքն ու տեղը զիջել ավելի ընդունակին ու կարողին, ովքեր կազմակերպված կլինեն առավել քան օլիգարխիկ բանդաները և ովքեր բաց կլինեն հանրության հանդեպ: Այս խնդիրը կարող է լուծել միայն իրական քաղաքացիական շարժումը: Իսկ Հայաստանում առայժմ մկներն են թագավորում:
http://www.lragir.am/index/arm/0/interview/view/89508
Զորի Բալայանն ամեն ինչ փչացրեց. Ռեգնումի ցնցող նյութը
Ռեգնում գործակալությունը հրապարակել է ցնցող նյութ, որով փաստացի արձանագրել է Մաքսային միություն մտնելու օգտին փաստարկների լիակատար բացակայությունը:
Հեղինակը՝ «հայ վերլուծաբան» Անուշ Լեւոնյանը բացահայտ մեղադրում է ռուսական քարոզչական մեքենային եւ Ռոսսոտրուդնիչեստվոյին այն բանում, որ դրանք չեն կարողանում ներկայացնել հոդաբաշխ փաստարկներ, թե ինչու պետք է Հայաստանը հրաժարվի ինքնիշխանությունից եւ մտնի Մաքսային միություն: Ընթացքում Անուշ Լեւոնյանը ընդունում է խորհրդային ինտեգրացիայի հակառակորդների «պրոֆեսիոնալիզմը» եւ փաստարկների առատությունը:
Ըստ ամենայնի, նրանց, ում հանձնարարվել էր դառը «մաքսային կոնֆետը» փաթաթել սիրուն թղթով, չի հաջողվել անել այդ գործը: Եւ խնդիրը նման խոստովանությունների հեղինակների անձը չէ: Նրանք նյարդայնանում են, քանի որ տեսնում են, որ նույնիսկ Ռուսաստանին սիրո խոստովանությունները Հայաստանում արվում են հեգնական տոնով:
Նման օրինակ Անուշ Լեւոնյանը բերում է: Մոսկվա մեկնելուց հետո վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, խոսելով Մաքսային միությանը Հայաստանի կամավոր անդամակցության մասին, խիստ լուրջ տոնով ասել է, որ դա շատ կարեւոր որոշում է, եւ 20 տարի անց հայերը կզգան դրա առավելությունները:
Երեւում է նման արհամարհական տոնը, որով նույնիսկ Հայաստանի պաշտոնատարներն են խոսում Մաքսային միության մասին, նյարդայնացնում է մեր ռուս ընկերներին: Երեւի հիմա էլ Տիգրան Սարգսյանին կրկին կանչեն Մոսկվա եւ ստիպեն նույնը ասել առանց հեգնանքի:
Իսկ վերջին կաթիլը դարձել է Զորի Բալայանի նամակը, որում նա չեռնոմիրդինյան ոճով բացել է ռուսական ագիտպրոպի բոլոր խաղաքարտերը եւ փչացրել ողջ պատկերը: Ներկայում ռուս փորձագետները դեռ երկար են մաքրելու Զորի Բալայանի եփած ճաշը, որը Հայաստանում խոր զզվանք է առաջացրել, այդ թվում ընդդեմ ռուսական կայսերական քաղաքականության:
Ռուսական քարոզչական մեքենան անհույս լռվել է հայկական լեռներում: Կան տեղեկություններ, որ Ռուսաստանը հետ է կանչում ոչ անհայտ Կրիվոպուսկովին, ով քարոզում էր հայ-ռուսական միաձուլումը: Վերջերս նրան մեղադրեցին Ղարաբաղի հայերի դեմ պատժիչ արշավանքներում մասնակցության համար: Դրանից հետո ինչպես նա կարող է մնալ:
Այդպես է լինում, երբ կայսրությունը 300 տարի չի փոխում հռետորաբանությունն ու մեթոդները, երբ սապոգը ներկայացվում է որպես փրկօղակ: Այդպես է լինում, երբ հակահայկական թեզերի տակ ստիպում են ստորագրել հայերին կամ հորինում հայկական ստորագրություններ: Այդպես է լինում, երբ կայսերական քաղաքականությունն առաջ մղողները զլանում են էքսպանսիայի համար թեկուզ փոքրիկ առավելություններ ու փաստարկներ հորինել:
Մնում է մաքուր էքսպանսիան, եւ այն որեւէ փաստարկով հնարավոր չէ քողարկել: Մանավանդ որ, փաստարկներ ու առավելություններ չկան, եւ չեն կարող լինել: Պարզապես, Հայաստանի ու Ռուսաստանի շահերն են օբյեկտիվորեն տարբեր, ավելին՝ դրանք հակընդդեմ են:
ՆԱԻՐԱ ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
Երեւանը խիստ մտահոգել է Թեհրանին
ԱԽ քարտուղար Արթուր Բաղդասարյանը ընդունել է Հայաստանում Իրանի դեսպանին: Այս հանդիպումը հատկանշական է նրանով, որ վերջին օրերին Իրանի պաշտոնյաները կարծես թե ընդգծված հետաքրքրություն են դրսեւորում Հայաստանի հանդեպ:
Ինչո՞վ է պայմանավորված Իրանի հետաքրքրության ակտիվ դրսեւորումը: Արդյոք Արցախի հարցում իրադարձությունների ընթացքի որոշակի ակտիվացմամբ կամ նոր տարրերի ի հայտ գալով: Համենայն դեպս, Իրանը մշտապես շատ զգայուն է եղել Արցախի հարցում: Այդ երկիրը բնականորեն հանդիսանում է իրադարձությունների ներկա վիճակով եւ ընթացքով հետաքրքրված կողմ, քանի որ անմիջապես սահմանակից է արցախյան գոտուն, նաեւ կա այսպես ասած ադրբեջանաբնակ տարածքների խնդիրն Իրանում, որոնք գտնվում են հենց սահմանակից հատվածներում:
Այդ տեսանկյունից, Իրանի համար շահեկան է սահմանին հայկական ներկայությունը, որը Թեհրանի համար իրավիճակը դարձնում է կայուն ու անվտանգ: Բայց, վերջին շրջանում տեղի են ունենում զարգացումներ, որոնք հիմք են տալիս կասկածել այդ տարածքներում «հյուրերի» այցելության մասին: Խոսքը մասնավորապես այն մասին է, որ Հայաստանից ու Արցախից՝ ի դեմս Զորի Բալայանի եւ նրան լուռ կամ բարձրաձայն սատարողների, սկսել են ակտիվորեն կանչել Ռուսաստանին, պատրաստ լինելով Արցախի խնդիրը նրան հանձնելուն:
Իրանի համար այդ ընթացքը չի կարող մտահոգություն չառաջացնել եւ Թեհրանն առնվազն կցանկանա հնարավորինս լիարժեք տեղեկացված լինել առկա տրամադրություններից, դրանց լրջությունից: Բանն այն է, որ Թեհրանի համար սահմանակից գոտում ձեռնտու է միայն հայկական ուժերի վերահսկողությունը: Բանն այն է, որ հայկական կողմը իր աշխարհաքաղաքական հավակնությունների մասով մեղմ ասած անհամեմատելի է Ռուսաստանի հետ: Իսկ եթե ռուսական հավակնություններին գումարվի նաեւ Ռուսաստանի ավանդական մահակային ոճը, ապա կարելի է պատկերացնել, որ այդօրինակ ուժի սահմանակցությունը Իրանի համար մեղմ ասած հաճելի չի լինի եւ կբերի մշտական նյարդայնություն:
Արցախում ոտքի տեղն ապահովելուց հետո, Ռուսաստանն անկասկած կմտածի այսպես կոչված հյուսիսային Ադրբեջանի ուղղությամբ, որտեղ կբացվի մանեւրի մեծ դաշտ թե Բաքվի, թե Անկարայի, եւ թե Թեհրանի դեմ:
Այդ իմաստով, հայկական զինուժը Իրանի համար ամենանախընտրելի հարեւանն է եւ պաշտոնական Թեհրանը կհետաքրքրվի, թե «ում է տունը ծախում» պաշտոնական Երեւանը: Այլ կերպ ասած, բալայանական «ալտրուիզմը» կարող է լուրջ վտանգի տակ դնել հայ-իրանական հարաբերությունը, որովհետեւ այդ դեպքում հայկական կողմը կատարած կլինի մի քայլ, որը չի բխում Թեհրանի շահից: Այդպիսով, արցախյան գոտում ռուսական «սապոգի» տեղն ապահովելով, Հայաստանը վերջնականապես կգժտվի նաեւ իր չորս հարեւաններից այն երկուսի հետ, որոնց հետ բնականոն հարաբերության մեջ է, իսկ նրանցից մեկի՝ Իրանի հետ հարաբերությունների առումով կարող է ունենալ լրջագույն պոտենցիալ թե աշխարհաքաղաքական, թե տնտեսական հեռանկարի իմաստով:
Արցախն իր «վրայից գցելու» հայկական նախաձեռնությունը վտանգի տակ է դնում այդ ամենը եւ փաստացի հանդիսանում է հերթական կտրուկ շրջադարձը: Սեպտեմբերի 3-ին այդ շրջադարձով հարված հասցվեց Եվրոպայում Հայաստանի գործընկերների թիկունքին, այժմ էլ փաստորեն հարված է պատրաստվում գործընկեր Իրանի թիկունքին:
Սա կլինի հայկական քաղաքականության վերջին մեղմ ասած անխոհեմությունը՝ տարածաշրջանային բալանսի լիակատար խախտումը, որից հետո ուշքի գալու ռեսուրս բոլորն ունեն, բացի Հայաստանից:
ՀԱԿՈԲ ԲԱԴԱԼՅԱՆ
Рецепт #1 – Ученые.
Никто не будет спорить с утверждением, что наука Армении больна, вернее находится в состоянии предсмертной агонии. Общее число ученых сокращается, средний возраст подходит к критическому, приборный парк пришел в негодность. Что делать? На этот вопрос должен прозвучать ответ с пяти уровней: самих ученых, руководителей научных учереждений, руководителей науки, страны и самого высокого уровня – народа. Имею непреодолимое желание представить на суд читателя пять подсказок ответа на поставленный вопрос, по одному для каждого уровня.
Итория обозначенной болезни представляет собой довольно пухлый том. Многие пытались взять на себя роль врача или консультанта. Устраивалось множество консилиумов, и ставилось множество диагнозов. Поэтому трудно сказать что-то новое. Попытаюсь, однако. Вернее сделаю попытку систематизировать известное и подчеркнуть наиболее важное.
Итак, рецепт #1 – Ученые.
Создайте в воображении собирательный образ соответствующий понятию «Ученый». Получится мужчина старше среднего возраста, возможно с бородкой и в очках, скорее худощавый, чем упитанный, с интеллигентным, устремленным в будущее взглядом. Дорогой друг, вернись в настоящее, дай оценку происходящему и наметь план конкретных действий.
Анализ экспериментальных данных двух последних десятилетий показывает, что никто другой не решит твоих проблем. Спасение утопающих - дело рук самих утопающих. Начни с самого себя. Начни с повышения самооценки. Если будешь ныть, что ни девушки, ни правительство тебя не любят, будешь сидеть сложа руки и ждать когда на тебя обратят внимание – этого никогда не произойдет. Не соглашайся работать за минимальную зарплату. Зарплату, которая ниже пособий по безработице большинства стран. Имей гордость, не соглашайся. Если согласен получать мизер, ничего не делать, оправдываясь первым обстоятельтвом – лучще уйди из науки, освободи место для более решительных и предприимчивых.
Рещительные и предприимчивые налаживают связи с учеными других стран, получают зарубежные гранты, обеспечивая своей команде возможность работать в нормальных условиях. Пример – пожалуйста.
Являюсь пуководителем арманских участников европейского проекта «THEBARCODE - Development of multifunctional Thermal Barrier Coatings and modeling tools for high temperature power generation with improved efficiency» FP7-NMP-2012-SMALL-6. Проект осуществляется учеными 12 институтов 8 стран западной и восточной Европы (Греции, Германии, России, Беларусии, Армении, Англии, Румынии и Белгии). Такая коллаборация позволяет решать самые сложные задачи. Что дает проект армянакой стороне? Более 15 сотрудников института получают зарплаты превышающие армянские. Последние дни был занят оформлением документов на прилетевшее из Гермении новое оборудовании. Получены первые научные результаты, и они будут доложены на международных конференциях. Итак, проект позволяет получать новые результаты, нормальную зарплату, закупать новое оборудование, представлять полученные результаты международному сообществу.
Очевидно, что ученым разных специальностей получение зарубежных грантов доступно в разной степени. Физику сделать это гораздо легче, чем ученому, изучающему особенности устного творчества жителей сел Ширака. В определенной степени этим определяется существующее сегодня отличие состояния дел в точных и гуманитарных науках. Гуманитарии должны искать и находить другие пути, доказывать важность проводимых исследований и добиваться поддержки спонсоров и меценатов. Мне очевидно, что спонсировать исследования, открывающие новые страницы истории армянского народа, геноцида, значительно важнее строительства еще одной новой церкви.
Дорогой Ученый! Самым важным в деле сохранения тебя как вида является корпоративная солидарность. Не достаточно создать себе остров относительного бладополучия и обеспечить себе возможность заниматься любимым делом. Ты должен большее. Протяни руку помощи утопающему из соседней лаборатории, соседнего института. Встань рядом сним, если он решит перегородить улицу Баграмяна. Он хочет обратить их внимание на свои проблемы, а значит и на твои. Если будете стоять рядом, плечом к плечу, то непременно победите. Вы проломите стену безразличия и невежества. Вы добьетесь осознания того, что Наука нужна не только ученым, а всему обществу, стране, которая претендует на большее, чем быть только абрикосовой республикой.
Армен Кузанян
Институт Физических Исследований НАН РА
Рецепт #2 – Директор.
Никто не будет спорить с утверждением, что наука Армении больна, вернее находится в состоянии предсмертной агонии. Общее число ученых сокращается, средний возраст подходит к критическому, приборный парк пришел в негодность. Продолжим разговор по вопросу «Что делать?», дабы помочь выздоровлению больной. Больной поставлен диагноз последняя стадия дистрофии, болезнь осложнена хроническим недофинансированием в течении последних 20 лет. Я выписал рецепт «что делать ученым» в предыдущей статье (http://hetq.am/rus/articles/29911/pyat-receptov-ozdorovleniya-armanskoiy-nauki.html). Сейчас попытаюсь выписать второй рецепт для руководителей научных учреждений: директоров научно-исследовательских институтов, ректоров университетов и т.д. Думаю, они не обидятся, если буду обращаться к ним всем как «Директор». Хорошее слово «Директор»! Происходит от латинского dirigere, directum – от di и regere – «управлять» (управляющий, руководитель компании, предприятия или учебного заведения). Традиционно директор – высшая должность в организации, наделённая полномочиями выбора стратегии развития компании, работы с кадрами, определения финансовых потоков предприятия. Итак …
Рецепт #2 – Директор.
Руководить кем-то, конечно же, труднее, чем делать все самому. Руководить учеными – труднее, чем остальными трудящимися. Руководить учеными в сегодняшних условиях финансирования науки – труднее втройне, и если пока Ваше учреждение держится на плаву – Вы маг, или волшебник. Ведь надо быть волшебником, или фокусником, чтоб одним хлебом накормить не одного человека, а коллектив института, заплатить еще за электричество, воду, интернет, …. , не нарушить при этом все время усложняющееся (регламентирующее хозяйственную деятельность) законодательство, не нарушить сроки сдачи очередного отчета в одну, а завтра в другую вышестоящую организацию, при этом не отстать от поступательного движения науки вперед, подготовить доклад на конференцию, выслушивая параллельно жалобу сотрудника «А» на неотзывчивость сотрудницы «Б», ожидать с трепетом визита очередного изобретателя вечного двигателя или представителя очередной контролирующей организации,... Ни за какие коврижки не согласился бы быть директором. Это очень ответственная должность. Директор ответственен за все аспекты научной и хозяйственной деятельности своей организации. Но самая большая его ответственность – правильная оценка вклада сотрудника в выпускаемый организацией продукт, с, вытекающей из первого, правильной оплатой его труда. Продуктом фундаментальной науки являются научные статьи, и не может быть вклад в этот продукт ночного сторожа быть больше, чем научного (даже молодого) сотрудника. Не может вклад замдиректора по хозяйству быть больше вклада заведующего лабораторией. Если такое наблюдается, то надо гнать такого научного сотрудника, заведующего лабораторией. Если все верно, то зарплата научного сотрудника не должна быть меньше зарплаты сторожа, а зарплата завлаба меньше зарплаты завхоза. Эти вопросы решает директор, и в зависимости от того как будет решен вопрос - будет поставлен правильный, или дефективный, фундамент статуса ученого в современном обществе. Продолжится существующее положение, что ученый имеет в нашем обществе самую низкую зарплату/статус – болезнь армянской науки усугубится, и, скорее всего, больная прикажет долго жить.
Мне могут возразить, что нет у директора возможности по достоинству оценить труд ученого, а я такое и не утверждаю. По достоинству труд Ученого оценят следующие поколения. Директор может обеспечить правильную градацию оценки труда сотрудников. Это в его силах. В его силах также избавиться от балласта, эффективнее расходовать имеющееся финансирование, предпринять шаги по увеличению финансирования. Конечно же, выполнение перечисленного не может обеспечить выздоровление больной, но облегчить течение болезни правильный директор может. Кто может сделать большее для выздоровления армянской науки? Об этом в следующем рецепте.
Дорогой Директор! Вы первый бастион защиты чести и достоинства Ученого. Вы первый, кто оценивает Ученого и определяет тем самым его социальный статус, положение в обществе. Если Вы поставите Ученому отлично, трудно будет вышестоящим инстанциям понизить выставленный Вами бал. Если Вы объявите во всеуслышание, что Ученый важнее, чем завхоз, Вы добьетесь осознания того, что Наука нужна не только ученым, а всему обществу, стране, которая претендует на большее, чем быть только абрикосовой республикой. Надеюсь это так!
Армен Кузанян
Институт Физических Исследований НАН РА
Рецепт #3 – Председатель.
Никто не будет спорить с утверждением, что наука Армении больна, вернее находится в состоянии предсмертной агонии. Продолжим разговор, попробуем ответить на вопрос «Что делать?», представив себя на месте руководителей руководителей научных учреждений. Их не очень много и основными игроками в этой команде являются президент академии и председатель комитета по науке. Думаю, они не обидятся, если буду обращаться к ним «Председатель», сохранив возможность обращать к Президенту страны так запросто и запанибратски – «Президент» и все тут. Однако, и «Председатель» – отличное слово! Производное от «председать» – сидеть впереди, занимать первое место, то есть быть самым первым. Итак…
Рецепт #3 – Председатель.
Руководить руководителями гораздо проще, чем учеными. Это обусловлено тем, что имеешь дело со значительно меньшим количеством индивидуумов, которым есть что терять, следовательно, они более послушны и причиняют меньше хлопот. Ну и сознательности у них побольше, чем у простого ученого. Скажешь руководителю, мол – «Нету, обойдись тем, что имеется!», и он обойдется. Ученый же не поймет, сам начнет тебе объяснять, что без «Этого» невозможно поставить эксперимент или провести исследование. Надеюсь, дорогой читатель, ты согласен с тем, что Председателю легче руководить, чем Руководителю. Однако не все сахар и Председателю. На нем ответственность за успешное функционирование и развитие всей науки, а не отдельной организации. Он определяет основной вектор развития, куда этот вектор должен быть направлен, стратегию и тактику достижения цели, какими средствами и т.д. Причем должен он это делать убедительно, не оставляя и тени сомнения в правильности выбранного пути ни друзьям, ни врагам. Есть ли у Председателя враги? Наверно есть. Любой достигший чего-то в этой жизни имеет врагов, которые или просто завидуют, или желают это достигнутое отнять. Так что не сладко Председателю.
Один плюс, один минус. Что имеем в сумме?
Рано еще подводить итог. Копнем глубже. Основное, что должен уметь Председатель – доказать вышестоящему начальству и Народу, что все в его епархии, его стараниями, на максимально возможно высоком уровне. И это при активном сопротивлении нижестоящих, которые имеют обратное мнение. Нижестоящим, почему то, все время чего-то не хватает. Все время бубнят мол: зарплата маленькая, нет денег на новые приборы, чтоб поехать в командировку, принять на работу молодого, талантливого и т.д. Ну зачем сравнивать свою зарплату с зарплатой ученых в Америках? Зачем зря расстраиваться. Ан нет, сравнивают, сопоставляют, и не только с Америкой. И откуда знают, что даже в соседних, не очень дружественных странах ученые получают большие зарплаты, имеют возможность работать на современном оборудовании и не только. Их там еще и за людей считают. А скажешь вышестоящим, что нижестоящие недовольны – получишь втык.
– Как это недовольны, а ты куда смотрел, почему не обеспечил?!
Словом, находится Председатель между двух камней. И сверху на него давят, и снизу не дают покоя. И как ему быть, как сделать так, чтоб и волки были сыты, и овцы целы? Тут рецепт простой – говорить всем только правду! Правду, одну только правду и ничего кроме правды! Говорить в любом интервью и с любой трибуны, что наука Армении больна, требуется срочное лечение, что отдельные, не плохие показатели не определяют общей картины и не дают реального, правдивого представления о существующей ситуации. Говорить во всеуслышание об основной причине, определяющей реальность – хроническом недофинансировании науки. Поставить вопрос ребром! Нужна вам нормальная наука – финансируйте нормально. Не нужна – закройте все к чертовой бабушке. Не будут слушать – пригрозите отставкой. Повторяюсь, но …
Продолжится существующее положение, что ученый имеет в нашем обществе самую низкую зарплату/статус – болезнь армянской науки усугубится, и, скорее всего, больная прикажет долго жить.
Дорогой Председатель! От Вашей честной позиции, смелости зависит - будет у Армянской науки будущее или не будет. Если Наука Армении Вам дорога, а я в этом не сомневаюсь, сделайте решительный шаг, скажите свое веское слово. Скажите так громко, чтоб Вас услышали там, на самом верху. Тогда будет надежда, что Армения не станет аграрно-сырьевым придатком остального мира, а будет страной, как любят выражаться некоторые, наукоемкого производства и высоких технологий.
Не откладывайте свой решительный шаг! Завтра может быть уже поздно.
Армен Кузанян
Институт Физических Исследований НАН РА
Рецепт #4 – Президент и Премьер.
Никто не будет спорить с утверждением, что наука Армении больна, вернее находится в состоянии предсмертной агонии. Однако сегодня праздник. Сегодня в торжественной обстановке отмечали 70-летний юбилей Академии Наук! Присоединяюсь к многочисленным поздравляющим и от всей души поздравляю коллег, всех сотрудников 33-х академических институтов с этой знаменательной датой! Всем здоровья и новых творческих успехов!
Среди поздравляющих весомостью высказываний и возможностью оказать реальное влияние на будущее Академии и всей армянской науки, конечно же, выделяются две личности: президент республики и председатель правительства. К ним обращена данная статья, им хочу предложить рецепт, который, возможно, поможет выжить армянской науке. Ну что, выписываю очередной рецепт.
Рецепт №4 – Президент и Премьер.
Не вдаваясь в историю, не вспоминая «Что» говорили ранее два высших руководителя страны о нас, ученых, об армянской науке, какие давали оценки и какие предлагали решения, разберемся с их сегодняшними высказываниями. Премьер пришел в Академию, поздравил, вручил награды и наметил путь, вернее широкий проспект развития армянской науки. Предлагал значительно увеличить финансирование науки. Да, да! Значительно увеличить финансирование. Не пугайтесь дорогие (в прямом и переносном смысле) укладчики многослойного асфальта. Вы также будете укладывать асфальт там где надо и не надо. Не пугайтесь дорогие бордюропроизводители. Бордюры будут заменяться как и прежде, может даже в большем количестве. Не пугайтесь министры, замминистры, депутаты,…. Нет угроз вашим зарплатам, командировочным, личным автомобилям и прочей мишуре. Не станут урезать ваш бюджет, чтобы увеличить бюджет науки. Значительное увеличение финансирования науки должны обеспечить наши промышленники-монополисты. Так будет, ведь так считает Премьер!
Ну не верю я, что наш монополист начнет финансировать нашу науку. Нет у нас таких монополистов. Может их внуки? Может быть, но наука не продержится до времени, когда их внуки будут решать вопросы.
Президент поздравлял сотрудников Академии и вручал награды в Опере. Как бальзам на больную душу армянского ученого должны были подействовать его слова о том, что нужно вернуть ученому высокий социальный статус, сделать так, чтоб наши дети хотели бы стать учеными. Правильные слова! Правильная позиция! Правильно поставленная цель! Все очень правильно!
Почему-то мне кажется, что завтра, когда юбилей будет позади, когда кончится праздник и наступят рабочие будни, ничего не будет сделано, чтобы достичь обозначенной цели. Не будет сделано ничего! Почему я так пессимистично настроен? Да потому, что имею определенный жизненный опыт. Ничего Президент не сделал за свой первый президентский срок, ничего за время, прошедшее с начала второго. Вернее, они вдвоем, на пару, ничего не сделали. Всем понятно, что косметика в виде выделения некоторой суммы молодым ученым или 100 лучшим не может вылечить больную науку. Наука больна. Утверждение, что в Академии треть составляют молодые сотрудники, не соответствует реальности. Молодых, которые действительно в науке и не работают параллельно в другой организации, получая значительно большую зарплату, чем за свою научную деятельность, раз-два и обчелся. Завтра они уйдут окончательно. Не говорю уже об изношенной инфраструктуре и прочих симптомах болезни. ОБ этом говорилось и писалось много.
Дорогие Президент и Премьер! Не сомневаюсь, Вы отлично понимаете, что настало время решительных действий. Чтоб завтра наши дети хотели стать учеными, надо сегодня непременно найти способ увеличения бюджета науки в несколько раз! Завтра и послезавтра тоже! Если этого не сделать – наука погибнет, наши дети не захотят стать учеными, а внуки Вам это не простят!
Армен Кузанян
Институт Физических Исследований НАН Армении
Пять рецептов оздоровления армянской науки. Рецепт #5 – Народ
Մեր Հայրենիքի ավերակները կվերականգնվեն այն ժամանակ, երբ մենք մեր միտքը կազատենք ավերակներից:
Վարազդատ Տերոյան
Գիտական և հրապարակախոսական աշխատություններ.
ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, Երևան — 2006, էջ 31:
Меня передергивает каждый раз, когда слышу, что кто-то берет на себя смелость говорить от имени народа, утверждать от его имени, что народ думает, чувствует, хочет. Немного меньшее зло представляют индивидуумы, которым кажется, что они знают что нужно народу, а он этого не понимает, не осознает, не стремится к этому.
В первый и последний раз войду в их число, возьму на себя смелость предложить народу рецепт микстуры, употребление которой даже если не поможет, то точно не повредит ему. Рецепт, который, как и четыре предыдущих, выписывается дабы помочь выжить армянской науке.
Рецепт №5 – Народ.
Требовать от народа самопожертвования в критические для страны моменты истории, конечно же, можно. Так было и в годы Великой Отечественной, и Карабахской войны. Лучшие сыновья армянского народа вышли на бой с врагом и победили фашизм. Победили не Сталин и современные генералиссимусы – победил народ! Победил чтобы жить и радоваться жизни в свободной и независимой стране. Так почему же часть народа не хочет жить в этой стране, почему убегает, уезжает, улетает из нее. Ответ очевиден. Эта не та страна о которой он мечтал в фронтовых окопах, не та, где можно нормально жить и работать, иметь семью и надежду, что завтра будет лучше, чем вчера.
Несомненно, первое слово должно принадлежать народу. Ему нужно дать слово и попросить спросить у меня – чем это я занят? Что, у народа нет больше других забот, как думать о науке, ученых, зарплате ученых? Есть гораздо более важные вопросы, но мнение народа о них никто не спрашивает. Например, насколько меньше оплачивается высокопоставленный чиновник Армении по сравнению с чиновником других стран? Говорил я ученым нечего сравниваться с зарубежными учеными. Вот, научились…
Оказывается, есть в казне деньги, чтоб увеличить зарплаты первого, второго, третьего лица, министров и депутатов. И сейчас мы становимся свидетелями грызни кто должен больше получать – министр или депутат. Народ, а ты? О тебе забыли. В казне нет денег чтоб давать хоть нищенские пособия безработным, увеличить пенсии, финансирование школ, науки в конце концов. Нет справедливости в этом мире. Раз они решают сколько должен получать учитель, ученый, врач, пенсионер, безработный, то есть народ, то, по закону симметрии, народ должен решать сколько должны получать его слуги, а именно, первое, второе, третье лицо, депутаты, министры.
Однако я отвлекся. О более важном. О том, зачем народу нужна наука.
Что происходит? Старики в науке, если не сегодня то завтра, кончатся, молодые почти ученые уходят из науки туда, где нормально платят за труд. Это или наука других стран, или другая профессия – отказ от творческой работы. А с каждым таким уходом, дорогой народ, понижается твой рейтинг.
Каждому народу присваивается рейтинг. Рейтинг присваивает История в зависимости от количества добрых и злых представителей народа, умных и глупых, красивых и безобразных, честных и лгунов, … Значительно увеличивает рейтинг народа представители творческих профессий: писатели, композиторы, художники, артисты и ученые. Понижают рейтинг коррумпированные чиновники и прочая нечисть (не хочу даже перечислять). Значительно увеличивают рейтинг народа аристократы, но их в мире практически не осталось. Чтоб было понятно о чем речь, приведу пример. Александр Македонский приказал казнить своих солдат, которые, чтобы угодить ему, убили его поверженного врага – царя Дария. Это поступок аристократа. Обратный пример. Америка, победив Ирак в неравной и несправедливой войне, пленив врага в лице Саддама Хусейна, приказала повесить его и показывала это в прямом эфире. Падение уровня аристократизма со времен Александра очевидно. Мог бы привести сотню примеров неаристократизма в нашей стране, но не буду.
Так вот, сейчас в Армении очень мало аристократов. Так сложилось. Один из них, Сос Саркисян, недавно покинул нас. Чтоб на смену ему кто-то пришел – нужны люди творческих профессий. Они способны обеспечить высокий рейтинг нации, его будущее, чистоту и возвышенность. Они способны строить, а не разрушать. Они обладают недеформированной стяжательством мыслью, способной поднять страну из нищеты и разрухи. Об этом писал в начале прошлого века философ-педагог-мыслитель Вараздад Тероян. Его слова актуальны сегодня как и 100 лет назад.
Надеюсь, дорогой народ, смог убедить тебя в необходимости сохранения в твоем лоне людей творческих профессий, в том числе и ученых. С этими высокопоставленными чиновниками с высокой зряплатой ты далеко не уедешь.
Послесловие
Это последний рецепт, который я не мог не выписать. Помогут мои рецепты больной армянской науке? Скорее всего – нет. Я не так самоуверен. Но я добавил одну песчинку на весы Истории в надежде, что она окажется благосклонной к армянской науке. Может больная и выживет наперекор недальновидному безразличию первого, второго и третьего лица.
15.10. 2013
Армен Кузанян
Институт Физических Исследований НАН Армении
Մատենաշար՝ «Արցախապատում» ընդհանուր անվամբ
«Սոնա» գրատունը հրատարակում է մատենաշար՝ «Արցախապատում» ընդհանուր անվամբ։
«Պատմեմ, թե ինչպես ծնվեց գաղափարը,- գրքի առաջաբանում գրում է մատենաշարի խմբագիր, գրատան տնօրեն Մաքսիմ Հովհաննիսյանը:- Առաջարկվող գիրքը սկսվում է Իսրայել Պետրոսյանի հուշերով: Տարիներ առաջ «Սոնա» հրատարակչությամբ պետք է տպագրվեր նրա առակների գիրքը: Գիրք էլ ասո՜ւմ եմ՝ հերթական լղարիկ՝ բրոշյուր ասեմ, թե՝ գրքույկ: Առակների հետ էին նաեւ հեղինակի հուշերը, որոնց տպագրությունը պլանավորված չէր, հետեւաբար տպագրության հարցը քննարկման ենթակա չէր: Հետաքրքրության համար կարդացի, եւ սիրտս ճմլվեց. հուշերն ավարտվում էին հեղինակի մի փափագով՝ տպագրված տեսնել իր առակների գիրքը, որը ծավալով այնպիսին լիներ, որ չամաչեր ուրիշ գրքերի կողքին դնել: Կենդանության ժամանակ դա հնարավոր չեղավ, ծննդյան 100-ամյակն էլ եկավ ու անցավ, նախաձեռնող չգտնվեց: Ճակատագրի ի՜նչն եմ ասել...
Բայց արդյո՞ք Իսրայել Պետրոսյանի հուշերի ճակատագրին չեն արժանացել նաեւ այլ գրքեր: Այս հարցը լրջորեն մտահոգեց ինձ, հատկապես այն բանից հետո, երբ ծանոթացա ինձ անհայտ հեղինակի՝ Ալեքսանդր Սուլեյմանյանի ռազմաճակատային հուշերին: Կարդացի մեկ շնչով, ինչպես տարիներ առաջ կարդում էի Հայրենական մեծ պատերազմի մասին խորհրդային հեղինակների լավագույն ստեղծագործությունները: Չշարունակեմ գովեստի խոսքեր ասել այս ժողովածուի գործերի վավերագրական հավաստիության, արդար ու տեղին խոսքի եւ այլ արժանիքների մասին: Միայն ասեմ, որ այս «Արցախապատում» մատենաշարի առաջին պրակում մենք ընթերցողներին ենք տրամադրում մի հետաքրքիր ժողովածու, որն արժանի է ամենայն ուշադրության եւ ճանաչողական նշանակությամբ ժանրի մեջ կպահպանի իր արժեքը ժամանակի մեջ: Առանց վարանելու՝ ընդերկար»:
Անշուշտ այս մատենաշարը կարևոր և լուրջ առաքելություն ունի՝ կորստից փրկել մարդկային հիշողության այդ բացառիկ գրավոր հուշարձանները, այլապես դրանք կարող են մոռացության տրվել ու անհետ կորչել։
«Մեր հիշողության այն հազվադեպ մասունքները, որոնք ձեռագիր օրինակով դեռեւս պահպանվում են, պետք է խնամքով հավաքել եւ ինչ-որ ձեւով, ինչ-որ միջոցով հրատարակության տալ, այլապես անհետ կկորչեն, ինչպես անտիկ մեծերի շատ աշխատություններ:Դա կլինի անդառնալի կորուստ, որ, ավա՜ղ, հնարավոր չի լինի վերականգնել,- շարունակում է առաջաբանի հեղինակը:- Դրանք մեր հիշողության գանձարանի նմուշներ են, որոնք պետք է պետական հովանավորության արժանանան:
Ինչի՞ համար սկսեցի իմ այս խոսքը՝ ուղղված ընթերցողներին: Ովքեր էլ լինեն՝ պետական պաշտոնյաներ, գիր ու գրականություն սիրող մարդիկ, այն մարդկանց հարազատները, որոնց մոտ, որպես ժառանգություն, մնացել են գրավոր վկայություններ, պետք է հոգածություն ցուցաբերեն դրանք փրկելու համար:
Անցյալի փորձից դաս քաղելով, ուզում եմ դիմել բոլոր նրանց, ովքեր կան եւ ապրում են, հուշագրություններ ունեն, կամ կարող են պատմել իրենց կյանքի եւ հատկապես Արցախյան գոյամարտի, դրանից առաջ եւ դրանից հետո տեղի ունեցած հետաքրքիր դեպքերի մասին, կարող են մեր օգնությանը դիմել, հույս պահելով, որ «Սոնա» գրատունը կնպաստի ընթերցողների լայն շրջանի սեփականությունը դարձնելու բոլոր հետաքրքիր եւ ճանաչողական արժեք ունեցող վկայությունները:
Ուրեմն, մի° զլացեք, եւ բանը էքսվա օրին մի թողեք, մենք ենք, չէ՞, գլխի ընկել, որ էքսվա գործին ձյուն կգա: Հենց հիմա վեր կացեք ու գործի կացեք: Դրա համար, համոզված եմ, շնորհակալ կլինեք ինձ»:
Իր խոսքն այսպես է եզրափակում Մ. Հովհաննիսյանը. «Բացելով «Արցախապատում» մատենաշարը, մենք փորձ ենք անում տպագրության տալ այն հուշերը, ուրիշից լսած՝ հադրութեցու ասած, զանազան քաթեր, որոնք վերաբերում են մեր հայրենի եզերքի պատմությանը, առանձին մարդկանց կյանքին, ժողովրդական խոսքի միջոցով պահպանված վկայությունները, ծեսերն ու սովորությունները, հնամյա պատումները, այն ամենը, ինչը կարող է մի գիծ ավելացնել Արցախի եւ արցախցու դիմագծին: Ինչո՞ւ, օրինակ, մենք չունենանք այն հրաշալի զվարճախոսությունների համահավաք ժողովածուները, որոնք կապված են Խնուշինակ, Հաթերք, Տումի եւ այլ գյուղերի հետ: Թե չէ այդ ազնիվ գանձերը ցաքուցրիվ են կամ ապրում են բանավոր զրույցներում՝ անտեր ու անտերունչ:
Դիմեցեք «Սոնա» գրատուն, զանգահարեք հեռախոսով, ուղարկեք փոստով, ինքներդ սեփական ձեռքով բերեք»:
Սեփ. լրատվություն
ԼՂՀ սպորտի պետական կոմիտեն Արցախում առաջին անգամ կազմակերպել է միջբուհական ուսանողական խաղեր 5 մարզաձևերից՝ վոլեյբոլ, թեթև աթլետիկա, մինի ֆուտբոլ, սեղանի թենիս, շախմատ:
Սեպտեմբերի 30-ից մինչև հոկտեմբերի 3-ը անցկացվել է մրցույթ՝ վոլոյբոլ մարզաձևից: Վիճակահանության արդյունքում թիմերը բաժանվել էին 4 ենթախմբերի՝
ԱրՊՀ1-Նարեկացի համալսարան, Ագրարային քոլեջ-Մաշտոցի համալսարան, ԱրՊՀ2-Երաժշտական քոլեջ, Ագրարային համալսարան-Բժշկական քոլեջ:
Խաղերի բացման կապակցությամբ իր ողջույնի խոսքը ներկաներին ուղղեց սպորտկոմիտեի նախագահ Ռ. Հովսեփյանը: Նա նշեց, որ խաղերը կանցկացվեն բարձր մակարդակով և արդյունքում կբացահայտվեն լավագույն թիմերը:
Առաջին 3 տեղերը զբաղեցրած թիմերն արժանացան պատվոգրերի և դրամական պարգևների: 4 օրյա համառ պայքարից հետո 1-ին պատվավոր տեղը գրավեց ԱրՊՀ1 թիմը, 2-ը՝ բժշկական քոլեջը, 3-ը՝ ԱրՊՀ2 թիմը:
ՀՈՒՇԱՄՐՑԱՇԱՐ՝ ՍԵՅՐԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ
Հոկտեմբերի 6-7-ը Ստեփանակերտի Ստեփան Շահումյանի անվան հանրապետական մարզադաշտում անցկացվեց թեթեւ աթլետիկաի միջազգային բաց մրցաշար՝ նվիրված զոհված ազատամարտիկ Սեյրան Հարությունյանի հիշատակին: Ս. Հարությունյանը ծնվել է Ստեփանակերտում 1974 թ. հունվարի 24-ին: Ավարտել է թիվ 3 միջնակարգ դպրոցը եւ ընդունվել Արցախի պետական համալսարանի ՆԶՊ եւ մարմնակրթություն ֆակուլտետը: Մանկուց սիրել է սպորտը: 5 տարեկանից սկսել է զբաղվել թեթեւ աթլետիկայով, ունեցել է շատ հաղթանակներ: Կամավոր զինվորագրվել է 71-րդ առանձին մոտոհրաձգային գումարտակի կազմում, մասնակցել մի շարք մարտերի: Զոհվել է 1993 թ, դեկտեմբեռի 28-ին Հորադիզում: Հետմահու պարգեւատրվել է «Արիության համար» մեդալով: Նրա պատվին կազմակերպվում են հուշամրցաշարներ։
Արդեն ավանդույթ դարձած հուշամրցաշարին ներկա էին Արցախի եւ Հայաստանի թեթև ատլետիկայի ֆեդերացիաների նախագահները, զոհված ազատամարտիկի մայրը, մարզիկներ եւ մարզիչներ, ինչպես նաեւ այդ մարզաձևով հետաքրքրովող անձիք: Մրցաշարի գլխավոր մրցանակը 800 եւ 1000 մետր վազքատարածություն նվաճելն է :
Մրցաշարում առաջնային տեղ զբաղեցրեց արցախցի մարզիկ, սպորտի վարպետ, ՀՀ ռեկորդակիր Աշոտ Հայրապետյանը:
ՄԱՐԻԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ
Լրագրություն, 4-րդ կուրս
Լրագրություն, 4-րդ կուրս
ՀՈՐԵՂԲՈՐՍ ՏՂԱՆ ԵՎ ԼԵՆԻՆԸ
Հորեղբորս տղան՝ Վահրամը, որ մանկության տարիներին արտակարգ աշխույժ, չարաճճի երեխա էր, չափազանց հետաքրքրասեր ու հարցասեր էր նաև։ Ինչպես ասում են՝ գյուղում մի հատ էր նա՝ բոլորի սիրելին ու զվարճության առարկան...
Խորհրդային տարիներին էր. գյուղի ակումբում ինչ-որ կարևոր ժողով կար, որին մասնակցում էին նաև շրջկոմից եկած պաշտոնյաներ։ Հորեղբայրս իր հետ ակումբ էր տարել նաև որդուն։ Ասեղ գցելու տեղ չկար, և փոքրիկը տեղ էր գրավել հոր ծնկներին։
Ակումբի դահլիճի պատերը զարդարված էին Լենինի նկարներով։ Ժողովն արդեն սկսվել էր։ Փոքրիկը նույնպես սկսել էր հարցերի տարափը.
- Պապ, էն նկարում ո՞վ է։
- Լենինն է։
- Ի՞նչ է անում։
- Զրուցում է գյուղացիների հետ...
- Պապ, բա էն մի նկարում ո՞վ է։
- Լենինն է։
- Ի՞նչ է անում։
- Ճառ է ասում...
- Էն մի նկարում ո՞վ է։
- Լենինն է,- համբերատար պատասխանում էր հայրը...
Եվ այսպես փոքրիկը մեկ առ մեկ քննարկեց Լենինի բոլոր լուսանկարները՝ տարբեր տեսարաններում։ Հետո ծանրումեծ խորհեց մի քիչ ու հարցրեց.
- Բա ինչո՞ւ Լենինին չիշիկ անելիս էլ չեն նկարել...
Սկզբում զվարթ քրքիջ պայթեց հորեղբորս շուրջ նստածների շրջանում, ապա, իրար շշնջալով, աշխուժության պատճառը հասավ լեփ-լեցուն դահլիճի բոլոր անկյունները։ Ակումբում այնպիսի մի անկասելի ծիծաղ էր, որ ելույթ ունեցող պաշտոնյան մնացել էր շվարած՝ կարծելով, թե իր վրա են ծիծաղում...
Ժողովը դեռ նոր-նոր սկսած՝ արդեն խանգարված էր։ Նույնիսկ կես ժամ հետո բավական էր մեկը հիշեր փոքրիկի հարցն ու փռթկացներ, դահլիճում համերաշխ պայթում էր քրքիջը...
ՀՈՐԵՂԲՈՐՍ ՈՐԴՈՒ «ՄԵՆՔ ԵՆՔ, ՄԵՐ ՀԱՎԵՐԸ»...
Այս զվարճապատումը հորեղբորս որդու՝ Վահրամի (որի և Լենինի նկարների մասին օրերս պատմել եմ) ՖԲ էջից եմ վերցրել։
Մանկության տարիներին ամառային արձակուրդի օրերին ընկերներով գնում էին գյուղից ներքև գտնվող Կարկառ գետը՝ ձուկ որսալու։ Շատ հաճելի ու համով էր գետից բռնած, խորոված ձուկը։ Սակայն 1-2 օր թարսի պես ոչ մի ձուկ չէր մոտենում տղաների ինքնաշեն ուռկաններին։ Նրանցից ավագի՝ Գագոյի գլխում մի օր հետաքրքիր գաղափար ծնվեց. «Տղերք, մինչև գետն իջնելը, էդ ուռկաններով եկեք մեր գյուղի բաղերից հավ բռնենք։ Տեսեք որքա՜ն հավեր կան այնտեղ»։
Առաջարկը բոլորին դուր եկավ։ Ամենակրտսերը՝ Վահրամը, հավերին քշում էր դեպի հացի կտորտանքներով ուռկանները, թփերի հետևում թաքնված ընկերներին մնում էր խաբված, թփրտացող հավի հաշիվը մաքրել։ Այդ օրը երկու հավ որսացին, գետի մոտ խորովեցին ու փառահեղ օր անցկացրին։
Նույնը կրկնվեց նաև երկրորդ և երրորդ օրը՝ մեկական հավ որսացին ու դարձյալ քեֆ արեցին գետի մոտ։
Երրորդ օրը Գագոն առանց ուռկանի եկավ։ Անտրամադիր էր շատ։
- Գագո, էս ի՞նչ է, բա ձուկ բռնելու չե՞նք գնում,- զարմացած հարցրեցին ընկերներով։
- Արա՛, մոտ եկեք, բան ունեմ ասելու,- հրամայական տոնով ասաց Գագիկը։- Երդվեք, որ բերաններից խոսք չեք թռցնելու։
Տղաները երդվեցին ու սպասողական նայեցին Գագիկին։
- Երեկ տատս ասում էր. «Աչքիս հավերը քիչ էն երևում»։ Հաշվեց ու մեկել՝ «Վա՜յ, քոռանամ, չորս հավերս չկան»։ Արա՛, ջոկո՞ւմ եք, ինչ ենք արել...
Տղաները խոտերի մեջ թավալվում և զվարթ ծիծաղում էին։ Գագոն էր միայն տխուր ու շվարած կանգնած մնացել...
* * *
Այդ տղաներից Արթուրը զոհվել է 1992-ի սեպտեմբերի մեկին, Չլդրան գյուղի մոտ։ Հետմահու պարգևատրվել է մարտական շքանշաններով։ Ունի երկու երեխա։ Գագիկը՝ 1994 թ. հունվարին։ Ունի երեք երեխա...
Վ. Օ.
ԻՍԿ ԱՄՈԹԸ ՀԵՏՈ ՄԱՀԱՑԱՎ
Շուրջ երկուսուկես տարի առաջ «Նոր էջ»-ում հրաշալի մի գեղարվեստական պատում էր տպագրվել՝ մի ուսանողուհու ստորագրությամբ։ Չէի կարողանում հավատալ, որ հեղինակն ընդամենը մի ուսանողուհի է։ Մի քանի ամիս հետո երկրորդ պատմվածքը տպագրվեց՝ «Ամոթի մահը» վերնագրով։ Դարձյալ կասկածեցի, բայց նաև մտածեցի՝ ուրեմն հասուն գրիչ ունի այս աղջիկը։
Երեկ հեռախոսազանգ ստացա Երևանից։ Գեղամ Ղարիբյանն էր զանգողը։ Հեռակա ծանոթացանք. «Ամոթի մահ»-ի հեղինակն էր...
Հաստատ համոզված եմ, որ ուսանողուհու առաջին «ստեղծագործության» հեղինակը դարձյալ ինքը չէ։ Գեղամին հարցրեցի, ծիծաղելով պատասխանեց, որ այդ մեկն իրենը չի։
Չեմ ուզում այդ ուսանողուհու անունը տալ, բայց այս պահին ինձ մի այլ հարց է հետաքրքրում. այդ աղջիկը, երբ իր անունը գրում էր ուրիշի գրվածքի տակ, երբ գողանում էր ուրիշի ստեղծածը, գիտե՞ր արդյոք, որ ամոթը դեռ մեռած չէր, մահամերձ էր միայն։ Ամոթը մահացավ այն պահին, երբ ինքն իր անունը գրեց այդ ստեղծագործության տակ և ուղարկեց խմբագրության հասցեով...
ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ
ՀԱՄԱՐԻ ԱՍՈՒՅԹԸ
Զորի Բալայանը «Բաց նամակ է գրել Ռուսաց թագավորին», այսինքն՝ Պուտինին... Ասում են՝ այդ նամակը կարդալուց հետո Վլադիմիր Վլադիմիրիչը հոնգուր-հոնգուր լաց է եղել...
Կատակը՝ կատակ: Սակայն ռուսաց թագավորին նամակ գրելու ավանդույթը մեզանում շարունակվում է...
ԱՄՍՎԱ ԱՍՈՒՅԹԸ
Տարատեսակ հիվանդություններից ամենատհաճն ու գարշելին, կարծում եմ, զառամախտն է: Հատկապես երբ այն նաև բնածին է:
