11.11.13

Նոյեմբեր 2013


Ազգային-ազատագրական պայքարը իր զարգացման նոր փուլն է թևակոխում։ Արցախը ներկայանալու է որպես այդ պայքարի դրոշակակիր 

Հայտարարություն

Ռուսաստանի և Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական դիմակայության կոշտացումը կրկին հայ ժողովրդին դնում է հակամարտ կողմերի ճնշման տակ, որն արտահայտվում է ռազմական բնույթի սպառնալիքների և տնտեսական ճնշման լծակների կիրառման տեսքով՝ Ռուսաստանի կողմից, և քաղաքա-իրավական և տնտեսական շահերի ոլորտը ներքաշելու ձգտումով՝ մյուս կողմից։ Ինչպես ցույց է տվել ներկայիս իրավիճակի նախապատմությունը, Հայաստանը Ռուսաստանի համար ոչ թե ռազմավարական գործընկեր է, այլ ռազմավարական շահերի օբյեկտ ու նպատակներին հասնելու գործիք։

Արցախը այս հարցերում միշտ եղել է և շարունակում է կատարել հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան հարաբերություններում եղած հիմնական ցավոտ կետի դերը՝ Ռուսաստանի կայսերական շահերի կոնտեքստում։ Արևմուտքի շահերը նույնական են ռուսականին։ Հիշենք 1988-ը, երբ Եվրախորհրդարանը ողջունեց ղարաբաղյան շարժումը և պաշտպան կանգնեց հայ ժողովրդին, իսկ խորհրդային կայսրության անկումից հետո կանգնեց Ադրբեջանի ինքնիշխանության պաշտպանության դիրքում և լոկ հակամարտ շահերը հանգեցրին եռակողմ բանակցային գործընթացին և ստատուս-քվոյին։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ հայ ժողովուրդը Ռուսաստանի համար ընդամենը աշխարհաքաղաքական ռեսուրս է իր հեռուն գնացող մեծապետական խնդիրների և ամբիցիաների իրականացման համար, ինչն արտահայտվում է նրա, իբրև ուժային բևեռի, կողմից համաշխարհային քաղաքականության մեջ նախկինում ունեցած և կորսված դիրքերի վերականգնման մեջ։

Հայ ժողովուրդը հստակ պատկերացում ունի ցեղասպանության և հայկական հողերի հետագա բաժանման մեջ Թուրքիայի, Ռուսաստանի և Եվրոպայի դերի մասին, որն ավարտվեց հայկական հողերի վրա Ադրբեջանի կազմավորումով և նրան Նախիջևանի ու Լեռնային Ղարաբաղի բռնակցումով։ Հայ ժողովուրդը զգացել է ղարաբաղյան շարժման վրա խորհրդային կայսրության հսկայական քաղաքական և ուժային ճնշումը։ Արցախցիները երբեք չեն մոռանա Գորբաչովի, Պոլյանիչկոյի, սաֆոնովների և կայսրության այլ պահապանների դերը տարբեր ռազմական, այդ թվում՝ «Սումգայիթ», «Բաքու», «Կոլցո» և այլ գործողությունների միջոցով ժողովրդի մեջ եղեռնական վախ ձևավորելու և լարված մթնոլորտ ստեղծելու մեջ։ Մենք, ավագ սերնդի արցախցիներս, որպես մեր պատմական հայրենիքի ազատագրողներ, և կրտսեր սերնդի արցախցիներս, իբրև հայ ժողովրդի ազատագրական ոգու կրողներ, թույլ չենք տա, որ մեր հայրերի ու եղբայրների արյունով շաղախված սուրբ հողի վրա ոտք դնի օտարը, իր շահադիտական նկրտումներով։

Մենք հաստատում ենք, որ դեմ չենք Ռուսաստանի հետ իրավահավասար դաշնակցային հարաբերություններին, որը հնարավոր է վերջինիս մոտ կայսերական ամբիցիաների բացակայության դեպքում:Այսուհետ Արցախը ազատ է ռուսական տերերի առաջ հաճոյացող զորիբալայանների քաղաքական ամբիցիաներից։ Պատմությունը վկայում է ինքնակոչերի ունայնությունը և կոչ է անում հայերիս գիտակցել, որ այն կրկնվելու սովորություն ունի, եթե մենք ամուր չենք կանգնած մեր հողի վրա, թշնամիների ցանկացած հարձակումներից այն պաշտպանելու մեր կամքով և պատրաստակամությամբ։

Ոչ Եվրոպական և ոչ էլ առավել ևս գոյություն չունեցող Եվրասիական միությունները չեն կարող ներքաշել հայությանը իրենց վերաբաժանումների մեջ։ Հայ ժողովուրդը կազատագրվի օտար լծից, մետրոպոլիաների տիրապետությունից, որոնց շահերի իրականացնողները Հայաստանում հանդիսանում է այսօրվա իշխանությունը։ Ազգային-ազատագրական պայքարը իր զարգացման նոր փուլն է թևակոխում։ Արցախը ներկայանալու է որպես այդ պայքարի դրոշակակիր:
Հայտարարությունը բաց է միանալու համար
Վահան Բադասյան, ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր
Ներսես Օհանջանյան, ԼՂՀ ԱԺ նախկին պատգամավոր
Մխիթար Ավետիսյան, ազատամարտիկ
Արթուր Խաչատրյան, ազատամարտիկ
Վաչագան Զաքարյան, ազատամարտիկ
Քարամյան Մարգարիտա, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ
Արմինե Հայրապետյան
Տիգրան Գրիգորյան
Վլադիմիր Դոլուխանյան
Անուշ Գրիգորյան
Մարգարյան Ժորա
Ներսիսյան Նարինե
Խանումյան Հայկ 




«Հայաստան» հիմնադրամը հավաքագրել է 22. 6 միլիոն դոլարի նվիրատվություն

Լոս-Անջելեսում տեղի ունեցած Հեռուստամարաթոն 2013-ը երեկ հավաքագրել է 22 661 372 ԱՄՆ դոլար, որը կնպատակաուղղվի Հայաստանում եւ Արցախում մի շարք ծրագրերի իրագործմանը եւ գլխավորապես Հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի կողմից տարվա ռազմավարական ծրագիր ճանաչված շուրջ 116 կմ երկարությամբ Վարդենիս-Մարտակերտ ճանապարհի կառուցմանը: Ստորեւ ներկայացված է Հեռուստամարաթոն 2013-ի հանգանակությունների նախնական բացվածքը`  ըստ երկրների, որը տրամադրել է Հիմնադրամի հասարակայնության հետ կապերի բաժինը:


Ռուսաստան`  12 350 000 ԱՄՆ դոլար

ԱՄՆ Արեւմտյան շրջան (Լոս Անջելես)`  2 000 000 ԱՄՆ դոլար

Ֆրանսիա, Գերմանիա, Շվեյցարիա, Հոլանդիա, Հունաստան, Բելգիա (Համաեվրոպական հեռախոսամարաթոն)` 1 984 000 ԱՄՆ դոլար

Հայաստան` 1 648 372 ԱՄՆ դոլար

Շվեյցարիա (անհատ-բարերար)` 1 200 000 ԱՄՆ դոլար

Արցախ` 1 000 000 ԱՄՆ դոլար

ԱՄՆ Արեւելյան շրջան (Նյու Յորք)` 1 000 000 ԱՄՆ դոլար

Ար•ենտինա`  700 000 ԱՄՆ դոլար

Տորոնտո` (Կանադա) 225 000 ԱՄՆ դոլար

Բրազիլիա` 170 000 ԱՄՆ դոլար

Մոնրեալ (Կանադա)` 120 000 ԱՄՆ դոլար

Մեծ Բրիտանիա` 100 000 ԱՄՆ դոլար

Լիբանան`  94 000 ԱՄՆ դոլար

Իրան`  60 000 ԱՄՆ դոլար



Արցախում նվազագույն աշխատավարձը կլինի 50.000 դրամ

Նոյեմբերի 27-ին տեղի է ունեցել ԼՂՀ կառավարության հերթական նիստը: Նախ` գործադիրի քննարկմանը ներկայացվեց «ԼՂՀ 2014 թ. պետական բյուջեի մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագիծը, որը ներկայացրեց ԼՂՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի  նախարար Սպարտակ Թևոսյանը: Նա ընդգծել է, որ նախագիծը մշակելիս առաջնորդվել են նախագահի նախընտրական, 2012-17թթ կառավարության գործունեության, ինչպես նաև 2014- 2016 թթ. միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերով ամրագրված սկզբունքներով: 2014թ. համախառն ներքին արդյունքի ծավալը կանխատեսվում է 189,1 մլրդ դրամի չափով` ապահովելով 9 տոկոս իրական աճ: Կատարված մակրոտնտեսական կանխատեսումների համատեքստում 2014թ. բյուջեն եկամուտների գծով կկազմի մոտ 77 մլրդ 138 մլն, իսկ ծախսերի գծով` 80 մլրդ 660 մլն, դեֆիցիտը կկազմի 3 մլրդ 522 մլն դրամ: Հայաստանի Հանրապետության կողմից ԼՂՀ-ին հատկացվող միջպետական վարկը 2014թ. կկազմի մոտ 44 մլրդ դրամ, որը նախորդ տարվա համեմատությամբ ավելի է 11 տոկոսով:

Գալիք տարվանից արմատական փոփոխություն է սպասվում պետական հատվածի վարձատրության գործընթացում: Կառավարության կողմից մշակվել և պետական բյուջեի նախագծի հետ միասին ներկայացվել է «Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության մասին» օրենքի և դրանից բխող մի շարք այլ օրենքներում համապատասխան փոփոխությունների նախագծերի փաթեթը, համաձայն որի ներդրվում է պետական հատվածի աշխատողների վարձատրության միասնական նոր համակարգ: Աշխատանքի վարձատրության հաշվարկման համար հիմք հանդիսացող բազային միավոր է ընդունվում նվազագույն ամսական աշխատավարձը, որը 2014 թվականի հուլիսի 1-ից կսահմանվի 50.000 դրամ, գործող 45 հազար դրամի փոխարեն: Նոր համակարգը նպատակաուղղված է աշխատանքի վարձատրության չափերի միջև գոյություն ունեցող հարաբերակցության անհամապատասպանությունները շտկելուն, պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց վարձատրության չափերի միջև հիմնավորված տարբերակում մտցնելուն, պետական ծառայության տարբեր ոլորտներում աշխատավարձերի սանդղակների համադրելիության և միասնականության ապահովմանը: Օրենքը նախատեսվում է կիրարկել ներդնել 2014 թվականի հուլիսի 1-ից: Աշխատավարձերի բարձրացման գործընթացի ապահովման նպատակով պետական բյուջեով նախատեսվել է շուրջ 3.8 մլրդ դրամ:

2014 թվականի հունվարի 1-ից կառավարությունը նախատեսում է բարձրացնել պետական բյուջեից վճարվող կենսաթոշակների չափերը: Հիմնական կենսաթոշակը 2014 թվականի պետական բյուջեում ծրագրվել է 14000 դրամի չափով, որը 7.7 տոկոսով բարձր է 2013 թվականի մակարդակից (13000 դրամ): Սոցիալական միջին ամսական կենսաթոշակը կկազմի 18300 դրամ` 2013 թվականի 17200 դրամի դիմաց, իսկ  աշխատանքային կենսաթոշակի միջինը` 37800 դրամ` 2013 թվականին ծրագրված 32700 դրամի փոխարեն:

Ներկայացնելով այն կարևոր խնդիրները, որոնց լուծմանն է միտված 2014թ. պետական բյուջեն, ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարը նշեց, որ նպատակ է դրված  ապահովել նախորդ տարիների ձեռքբերումների շարունակական զարգացումը, նաև նախադրյալներ ստեղծել տնտեսական, սոցիալական և կառավարման համակարգերի իրատեսական բարեփոխումների համար: Հաշվի առնելով աշխատավարձերի արմատական բարձրացումը, վարչապետ Ա. Հարությունյանը նշեց, որ առաջիկա տարիներին այլ  խոշոր ծրագրեր պետական ֆինանսավորում չեն ստանա և կոչ արեց ֆինանսական միջոցներն օգտագործել  հնարավորինս խնայողաբար:

«Եկամտային հարկի մասին» և դրանից բխող մի շարք օրենքներում առաջարկվող` նիստում հավանության արժանացած փոփոխություններով կմիասնականացվեն ներկայումս գործող եկամտահարկի և պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարները, կկրճատվեն հարկ վճարողների կողմից ներկայացվող հաշվետվությունների տեսակները և կպարզեցվեն հաշվարկման մեթոդները, ինչպես նաև  բարենպաստ օրենսդրական դաշտ կստեղծվի իրականացվելիք կենսաթոշակային բարեփոխումների համար:

«Հանրային ծառայության մասին», «Քաղաքացիական ծառայության մասին», ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» և «ԼՂՀ քրեական օրենսգրքում փոփոխություն կատարելու մասին» ԼՂՀ օրենքների նախագծերի ընդունմամբ  օրենսդրորեն կսահմանվեն ԼՂՀ հանրային ծառայության սկզբունքները, հանրային ծառայության կազմակերպման կարգը, էթիկայի կանոնները, ինչպես նաև բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի գործունեությունը: Նախագծերը կներկայացվեն ԱԺ-ի քննարկմանը:

Զբաղվածության ոլորտում ակտիվ քաղաքականության իրականացման անհրաժեշտությունից ելնելով գործադիրը հանդես եկավ օրենսդրական նոր նախաձեռնությամբ: «Զբաղվածության մասին» ԼՂՀ օրենքի առաջարկվող նախագիծը նպատակաուղղված է բնակչության զբաղվածության պետական կարգավորմանը, աշխատուժի առաջարկի և պահանջարկի հաշվեկշռային և կառուցվածքային համապատասխանությանը՝ ֆինանսավարկային, ներդրումային, հարկային և ժողովրդագրական քաղաքականության միջոցով:

««Պետական կենսաթոշակների մասին» ԼՂՀ օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագծով առաջարկվում է հստակեցնել աշխատանքային կենսաթոշակների հաշվարկման բանաձևը (կսահմանվի աշխատանքային ստաժի մեկ տարվա արժեքի տարբերակված չափ, ինչպես նաև կամրագրվի կենսաթոշակառուի անձնական գործակցի հաշվարկման նոր կարգ), ինչի շնորհիվ կաճի ցածր կենսաթոշակ ստացող անձանց թոշակի չափը և միջնաժամկետ և երկարաժամկետ ապագայում կապահովվի համակարգի ֆինանսական կայունությունը:

Օրենսդրական փոփոխություններ են նախատեսվում նաև հարկային դաշտում. դրանք հիմնականում պայմանավորված են հանրապետությունում ձեռագործ գորգերի արտադրության մեջ շահութահարկի վերանայման, հարկային մարմին ներկայացվող հաշվետվական փաստաթղթերի ժամկետների միասնականացման, ինչպես նաև  բարեգործական և բացառապես անվճար հիմունքներով ատամնաբուժական գործունեություն իրականացնող անձանց հաստատագրված վճարներ կատարելու պարտավորությունից ազատման, գործունեության որոշ տեսակների համար սահմանված հաստատագրված վճարի չափերի վերանայման անհրաժեշտությամբ:

«Հարկային ծառայության մասին» ԼՂՀ օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագծով կկարգավորվեն հարկային ծառայողների դասային կոչումների շնորհման հետ կապված խնդիրները, հարկային ծառայողների կողմից ֆիզիկական ուժի, հատուկ միջոցների և զենքի կիրառկման դեպքում համապատասխան մարմիններին տեղեկացնելու գործընթացը և կշտկվեն օրենքում առկա հակասություններն ու տերմինաբանական անհամապատասխանությունները:

Օրինագծերը սահմանված կարգով կներկայացվեն ԱԺ-ի քննարկմանը:

Նիստում հավանության արժանացան  երեխայի իրավունքների, հաշմանդամների սոցիալական պաշտպանության, զբաղվածության կարգավորման 2014թ. տարեկան ծրագրերը: Նախատեսվում է, մասնավորապես,  աշխատաշուկայի պահանջներին համապատասխան ստեղծել ու համալրել նոր աշխատատեղեր, աշխատաշուկայում ապահովել անմրցունակ խմբերի կայուն զբաղվածություն:

Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության պետական աջակցության 2014թ. ծրագիրը նպատակաուղղված է  երկրի տնտեսական աճի կայունության ապահովմանը՝ տնտեսությանը հաղորդելով նորարարական ուղղվածություն և ճկունություն: Ներկայացված ծրագիրը կառավարությունը հիմնականում իրականացնելու է երկու կառույցների` Արցախի ներդրումային ու Գյուղի և գյուղատնտեսության աջակցման հիմնադրամների միջոցով` պետական բյուջեից տրամադրվող ֆինանսական միջոցների և սեփական եկամուտների շրջանակներում (2014 թվականին պետական բյուջեով նախատեսվում է Արցախի ներդրումային հիմնադրամին տրամադրել 2 500.0 միլիոն դրամ, իսկ Գյուղի և գյուղատնտեսության աջակցման հիմնադրամին` 820.0 միլիոն դրամ):

 Գործադիրի  հավանությանն արժանացան նաև ԼՂՀ 2014թ. առողջապահական, գիտական, գիտատեխնիկական, ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի զարգացման  պետական նպատակային ծրագրերը:

ԼՂՀ կառավարության տեղեկատվության և 
հասարակայնության հետ կապերի բաժին 



Իգոր Մուրադյան. Դիտմամբ մոռացված ողբերգություն

Ինչպես հայտնի է, 1989-1992 թթ. Խորհրդային միությունը եւ Ռուսաստանը Լեռնային Ղարաբաղի հայերի դեմ իրականացրել են ցեղասպանական գործողություններ: Խորհրդային ու ռուսական զորքերը սպանել են 1000-ից ավելի հայերի, Ղարաբաղի տարբեր շրջաններում ավելի քան 40 գյուղ տեղահանել են ու ավերել, իրականացվել է Շահումյանի շրջանի եւ հայկական հոծ բնակչությամբ այլ տարածքների ոչնչացումը: Բացի այդ, հազարավոր հայեր ռուսների կողմից ենթարկվել են դաժան խոշտանգումների ու ռեպրեսիաների:

Այդ ժամանակվանից ոչ Ռուսաստանի պետական դուման, ոչ կառավարությունն այդպես էլ որեւէ որոշում չեն ընդունել, որում որեւէ գնահատական կտրվեր այդ իրադարձություններին: Ռուս ոչ մի հեղինակ՝ գրող կամ լրագրող, որեւէ տող անգամ չի գրել այդ ողբերգական իրադարձությունների մասին:

Այն, ինչ անում են ռուսները, լիովին հասկանալի է, եւ տարօրինակ կլիներ, եթե այլ կերպ լիներ: Սակայն ինչպե՞ս են հայերը վերաբերվում այդ իրադարձություններին: Ոչ Երեւանում, ոչ էլ Ստեփանակերտում ոչ մի հուշարձան չի դրվել, այդ իրադարձությունները չեն հիշատակվում, Հայաստանի ու ԼՂՀ ղեկավարները, կառավարությունները, խորհրդարանները ոչ մի հայտարարություն չեն արել:

Չի հրատարակվել որեւէ քիչ թե շատ նշանակալի աշխատություն այդ թեմայով, թեեւ անցած ժամանակաշրջանում բազմաթիվ այսպես կոչված գրողներ բազմիցս սպեկուլյացիաներ են արել հերոսական թեմաներով, մեծարելով հնարավոր բոլոր սրիկաներին, ի դեպ որոնց խղճին է Գետաշենի ու Շահումյանի ողբերգությունը:

Օրինակ, ինչո՞ւ մինչ այժմ պաշտոնական գրող Զորի Բալայանը չի հրատարակել որեւէ բան այդ իրադարձությունների վերաբերյալ: Պուտինին գրած տխրահռչակ նամակում կարելի էր հիշեցնել, որ Գյուլիստանը 1992 թ. հունիսին ոչնչացրել եւ Ադրբեջանին են հանձնել ռուսական զորքերը:
Նախկինում տպավորություն կար, իսկ ներկայում կա լիակատար վստահություն, որ տվյալ թեման մնում է վերահսկողության տակ, եւ երեւում է կան որոշակի պատասխանատուներ, որոնք զբաղվում են վերահսկողության ապահովմամբ: Երկար տարիների ընթացքում այդ մարդիկ իրենց գործունեությունը կառուցել են երկու նպատակով՝ հայ ժողովրդի ենթարկեցումը Ռուսաստանին, եւ այդ միջոցով իրենց անձնական հարցերի լուծումը:

Ներկայում, երբ հերթական անգամ Ռուսաստանին ցանկանում են ներկայացնել որպես Հայաստանի փրկիչ, լավ կլիներ հիշեցնել որոշակի մանիպուլյացիայի շրջանակներում դիտմամբ մոռացության տրված այդ ողբերգական իրադարձությունների մասին:

Գաղտնիք չէ, որ վերջին տարիների պատմությունը հրեշավոր ձեւով խեղաթյուրվել է, ընդ որում՝ հօգուտ Ռուսաստանի: Բայց չէ որ դա ոչ այլ ինչ է, քան հիշողության ոչնչացում: Ռուսների համար ղարաբաղյան թեման ատելի է, քանի որ նրանց ցույց էր տրվել, թե ինչպես կարելի է ստեղծել նոր սահմաններ, որոնք չի գծել իրենց կայսրությունը: Դա նրանց համար պակաս սարսափելի չէ, որքան ՆԱՏՕ-ի զորքերի ներկայությունը հետխորհրդային տարածքում:
Ռուսների նպատակն է ապացուցել, որ հայերը չունեն քաղաքական ու մարդկային կամքի արտահայտման իրավունք, եւ ընդհանրապես չունեն Հայրենիքի իրավունք: Դա նրանց չի հաջողվի, եւ սեպտեմբերի 3-ին կորցրած ինքնիշխանության վերականգնումը պետք է սկսի գողացված հիշողության վերականգնումից:

Ժամանակն է, որպեսզի Հայաստանի ու ԼՂՀ խորհրդարանները հունիսի 13-ը հաստատեն որպես «Հայաստանի ու հայ ժողովրդի դեմ Ռուսաստանի ագրեսիայի օր»:




Մոնթե Մելքոնյան

Հերոսը: Երևի հերոսը նա է, ով իր արածում հերոսության հավակնություններ չունի: Այսօր Մոնթե Մելքոնյանի ծննդյան օրն է: Միակ մարդը, ում հերոսությունը կենդանի ժամանակ ինձ հայտնի էր: Երբ դեռ «հերոսի կոչում» չէր ստացել:

Շուրջ քսաներեք տարի է՝ «հերոսի» չափանիշը ինձ համար հստակեցվել է: Այդ չափանիշը Մոնթեն է: Նա պարզ, սովորական, ինչպես շատ ենք ասում, մարդ էր: Սովորական քաղաքացի չէր, սովորական մարդ էր: Շատ պարզ ու հասարակ բաներից բավարարվող: Հագուստ, ուտելիք, բնակարան, տուն, փառք,- երկրորդական, երրորդական բաներ էին նրա համար: Հագնել այն՝ ինչ կլինի ձեռքի տակ, ուտել այն, ինչ այդ պահին կա: Չկա՝ չուտել: Չնայած ահռելի գիտելիքներին՝ խոսել պարզ լեզվով, թվում է՝ պարզ բաների մասին: Բոլորի հետ՝ նույն լեզվով: Համոզել հանգիստ:

Չեմ պատկերացնում շփոթված Մոնթե: Իր արածի վստահությունը փոխանցվում էր: Ինքն առաջինն էր անում այն, ինչ գիտեր, որ պիտի արվի: Արածն էլ շատ պարզ էր ու հասկանալի՝ ժողովուրդը, հայ ժողովուրդը պիտի ոտքի կանգնի, հայ ժողովուրդը պիտի ամրանա, Հայաստանը պիտի նորմալ հարաբերություններ ունենա առնվազն հարևանների հետ և Հայաստանի բնակչությունը առնվազն պիտի ճանաչի իր հարևաններին: Ոչ թե նրանց որակական հատկանիշները, որոնք սուբյեկտիվ են գնահատականներում, ոչ թե դիպվածային հարաբերություններով...
Այսօրվա Հայաստանը պիտի իմանա Կովկասը իր բազմազանության մեջ: Պատմական ու ներկա բազմազանությունը... Սովորական, հասկանալի, պարզ ձևակերպում: Ինչպես ինքն էր հասկանալի, սովորական, պարզ...

Բայց այս հասարակ ու պարզ բանը այնքան դժվար ու անհասկանալի մնաց, որ մինչև այսօր մեր Գիտությունների Ակադեմիան և մեր հումանիտար գիտությունների ինստիտուտները չկարողացան անել:

Չկարողացան պարզ, մատչելի լեզվով մեր հասարակությանը ներկայացնել Կովկասի համառոտ պատմությունը, Կովկասի ժողովուրդների, լեզուների ու կրոնների բազմազանությունը...

Չկարողացանք: Չարեցինք: Իսկ ինքն իր գործն արեց՝ իրենով վարակեց զենքով պայքարողներին և նրանց էլ հաղորդեց իր որակները՝ պայքարողը հերոսության կամ գնահատականի հավակնություններ չպիտի ունենա: Նա գործ էր անում և իր հավակնությունը արդյունքն էր:

ՀՐԱՆՈՒՇ ԽԱՌԱՏՅԱՆ
Ֆեյսբուքյան էջից



Չվախենա՛ք ոչ ոքից, թո՛ղ ձեզանից վախենան


«Վերածնունդ» թերթը հարցազրույց է վարել Ղարաբաղյան շարժման նախաձեռնողներից Իգոր Մուրադյանի հետ:

- 1980-ականների վերջին նախաձեռնելով ղարաբաղյան շարժումը, արդյո՞ք կպատկերացնեիք, որ 25 տարի անց որոշ հայ մտավորականներ այլ երկրի նախագահի հրավիրելու էին տեր կանգնելու Արցախին: Ո՞րն է այսպիսի անկման պատճառը:

- Նրանք ամենևին էլ մտավորականներ չեն, այլ պարզապես ռուսական հին  հորինվածք, ավելի ճիշտ՝  ագենտուրա, որոնք իրենց ամբողջ կյանքը նվիրել են ռուսական ծառայությանը:  Զարմանալի ոչինչ չկա, քանզի այս նույն ագենտուրան իրեն նույն ձևով էր պահում «ամբողջ ճանապարհին»: Նրանք ուղղակի այլ կերպ չեն կարող չվարվել, բայց անգամ դրա մեջ չի կայանում նրանց վտանգավորությունը: Օգտվելով նրանից, որ ղարաբաղյան հայերի  ճնշող մեծամասնությունը «հասարակ» մարդիկ են, որոնք չունեն ոչ քաղաքական, ոչ ինտելեկտուալ փորձ՝ նրանք մարդկանց ուղեղների մեջ են խցկել իրենց՝ ամբողջովին վնասակար և վտանգավոր գաղափարները, որոնք Ղարաբաղին հատկացնում են ոտքերը սրբելու փալասի դերը:  Այս մարդիկ երբեք ոչ մի բանի համար պատասխանատվություն չեն կրել, նրանք միայն ծառայություններ են մատուցել իշխանություններին՝ ամբողջ հիերարխիայով մեկ: Ամենակարևորը նրանց համար մակերևույթին մնալն է: Եվ պետք չէ մտածել, որ մենք պատկերավոր կերպով ենք հոգնակի թվով խոսում նրանց մասին: Դա մի հոգի չէ, բայց հենց Զորի Բալայանն է մեծ դեր խաղացել վարքագծի ու մտածելակերպի այսպիսի ծառայողամիտ ոճի ձևավորման գործում:

- Սովորաբար Արցախում քաղաքականությամբ զբաղվում են ընտրությունից ընտրություն, իսկ համապետական այս միջոցառումից հետո կրկին քաղաքական պասիվություն է նկատվում: Ձեր կարծիքով, ո՞րն է նման երևույթի պատճառը:

- Շարունակաբար էպիզոդիկ քաղաքականությամբ զբաղվելը համընդհանուր երևույթ է, որի պատճառը քաղաքացիական հասարակության թուլությունը կամ բացակայությունն է: Քաղաքացիական հասարակություն, որը պետք է սոցիալապես ակտիվ լինի բոլոր փուլերում:  Կարևոր է հասկանալ, որ ընտրությունները հասարակական-քաղաքական գործընթացի վերջին  փուլն է, իսկ ամենակարևոր խնդիրը քաղաքացիական հասարակության կերտումն է: Իշխանություն ունեցողները զգալի ջանք և ուշադրություն են ծախսում ոչ թե ընտրությունների ժամանակ, այլ իրենց համար գլխավոր սպառնալիքի՝ քաղաքացիական հասարակության ձևավորման դեպքում: Եթե չկա քաղաքացիական հասարակություն, դա չի նշանակում, որ հասարակություն ընդհանրապես չկա. այն կլինի, բայց կլինի արդեն որպես կրիմինալ հասարակություն:

- Այսօր Արցախում նոր սերունդ է մեծանում, որը Շարժման ժամանակ շատ փոքր է եղել և ընդհանուր առմամբ հետխորհրդային սերունդ է: Ինչպե՞ս եք գնահատում սերունդների գործոնը Արցախում փոփոխությունների գործում:

- Սերնդափոխությունն ամբողջովին հասկանալի և բնական է: Եթե նախորդ սերունդը ազգային ազատության նվաճման խնդիրն է լուծել, ապա այսօրվա սերունդը այլ խնդիր պետք է լուծի՝ հասնել սոցիալական ազատության:  Որպես կանոն, երկրորդ խնդիրը պակաս դժվար չի լինում առաջինից:  Ինձ վիճակվել է շփվել ղարաբաղյան նոր սերնդի ներկայացուցիչների հետ, նրանք խելացի և վճռական մարդիկ են:  Նրանց կվախեցնեն հին տեխնոլոգիաներով, կվախեցնեն պատերազմով, հայրենիքի անվտանգության համար «համալիր մեղքով», գործի կդրվեն անձնական և հասարակական վախերը. մեր սերունդն այդ ամենը տեսել է: Չվախենա՛ք ոչ ոքից, թո՛ղ ձեզանից վախենան: Ղարաբաղյան շարժման հաջողության նախապայմաններից մեկն էլ միգուցե եղել է այն, որ այդքան էլ մեծ ուշադրություն չի դարձվել այն ժամանակներին ձևավորված հասարակությանը:  Ամեն ինչ իր ժամանակն ունի, այժմ եկել է ձեր ժամանակը, այն իրականում ձերն է, չկասկածե́՛ք դրանում: Ձեզ դժվար ժառանգություն է բաժին ընկել, բայց ամենակարևորն այն է, որ դուք ունեք ազատ Հայրենիք, և մի́ թողեք, որ ձեր Հայրենիքը շպրտեն թշնամու և «դաշնակիցների» սապոգի տակ:

- «Ազգային վերածնունդ» կուսակցությունը իրեն համարում է նոր սերնդի կուսակցություն, ընդդիմադիր է արցախյան ներկայիս իշխանություններին և Արցախում կիրառվող կառավարման տրամաբանությանն ընդհանրապես: Ի՞նչ խորհուրդներ կտայիք նորաստեղծ քաղաքական ուժին:

- Պետք չէ շտապել ընտրություններին մասնակցությամբ, ավելի լավ կլիներ սկզբից հստակորեն վերլուծել նախապատվությունները և կարողանալ անկախ մտածել:  Սխալ կլիներ չափից շատ կիրառել ձեր նախորդների փորձը. այդ փորձը մեծամասամբ բացասական է: Փորձեք սկսել նոր էջից: Ինչպես ամբողջ հայության, այնպես էլ ղարաբաղցիների գլուխը թափ են տվել ու լցրել զգալի հոռետեսությամբ և դատապարտվածության զգացողությամբ:  Իհարկե, պետք չէ ստեղծել «օազիս» անտարբերության, նյութապաշտության և հիմարության անապատում: Բայց փորձեք առաջ շարժվել՝ չշրջվելով աջուձախ. չափից շատ վնասակար մարդիկ կան, որոնք չեն լինի ձեր թշնամիները, անգամ միգուցե նաև կսիրեն ձեզ, բայց դուք ձեր գործունեությամբ նրանց հիշեցնելու եք, որ իրենց ժամանակն անցել է: Դա ձեզ չեն ների: Կան շատ այլ մարդիկ, և նրանք ձեզ կօգնեն, անպայման կօգնեն:

«Ազգային վերածնունդ» կուսակցության  
«Վերածնունդ» պաշտոնաթերթ #3
http://avk.am/




Սերժ Սարգսյանը հանձնո՞ւմ է Արցախը
Պարզվում է, Զորի Գայկովիչ Բալայանը դեռ ողջ է, եւ ավելին, Գերագույն գլխավոր հրամանատար Սերժ Սարգսյանի հետ մեկնել է Արցախ եւ մասնակցել հայկական բանակի զորավարժությանը: Այս իրադարձությունը մի շարք հարցերի տեղիք է տալիս:

Նախ, ի՞նչ կարգավիճակով է Զորի Գայկովիչն ուղեկցում գլխավոր հրամանատարին, եւ այն էլ պետական կարեւորագույն միջոցառումներից մեկում՝ զորավարժությանը: Ո՞վ է Զորի Բալայանը, կարո՞ղ է ցանկացած քաղաքացի ներկա լինել զորավարժությանը:

Ինչպես երեւում է լուսանկարից, Զորի Գայկովիչը ոչ միայն ներկա է եղել զորավարժությանը, այլեւ այցելել է առաջին գիծ: Այսինքն, նա եղել է այնպիսի վայրերում, որոնք կարծես թե պետական գաղտնիքի տարրեր են պարունակում: Ցանկացած քաղաքացի կարո՞ղ է առնչվել պետական գաղտնիքներին:

Այս հարցը խիստ ակտուալ է, մանավանդ Զորի Գայկովիչի՝ Պուտինին հղած նամակից հետո, որին Պուտինի աշխատակազմն արձագանքեց խորին արհամարհանքով, արտաքնապես: Նամակում Զորի Գայկովիչը Պուտինին աղերսում էր հիշել Գյուլիստանի պայմանագիրը եւ վերցնել Ղարաբաղը:

Բազմիցս է գրվել այն մասին, որ Ղարաբաղը ոսկոր է Ռուսաստանի կոկորդին, որին Մոսկվան երբեք չի ներելու 1990-ականներին Ադրբեջանի դեմ տարած հաղթանակը, որին աջակցում էր Ռուսաստանը: Վերջին տարիներին Մոսկվայի քաղաքականությունն այս հարցում ուղղված է Ղարաբաղը Ադրբեջանին վերադարձնելուն, որի համար Մոսկվան «լեգիտիմ» միջազգային հիմքեր չուներ: 2008-ից հետո Մոսկվան փորձեց իր ձեռքը վերցնել այս հարցի «կարգավորումը», այսինքն՝ Ղարաբաղի վերադարձը Ադրբեջանին, ինչը սակայն տապալվեց Արեւմուտքի միջամտությունից հետո, իսկ Հայաստանն էլ հասկացավ, որ անհրաժեշտ է «դիվերսիֆիկացնել» արտաքին քաղաքականությունը:

Թե ինչ եղավ հետո, հայտնի է բոլորին: Մոսկվայի եւ Հայաստանում նրա ագենտուրայի եւ կրեատուրայի ջանքերով Հայաստանը սեպտեմբերի 3-ին հրաժարվեց իր ինքնիշխանությունից, որը պարարտ հող ստեղծեց մասնավորապես Ղարաբաղում ռուսական ծրագրերի իրականացման համար: Եւ այդ ֆոնին էլ գրվեց Զորի Գայկովիչի տխրահռչակ նամակը Պուտինին:

Ինչպես Հայաստանի բնակչության «80 տոկոսը կողմ է Մաքսային միությանը», այնպես էլ՝ «Գյուլիստանի պայմանագրին», ըստ ամենայնի սա էր նպատակը: Հիշեցնենք, որ Գյուլիստանի պայմանագրով Ղարաբաղը (ներկայիս սահմաններից մի քանի անգամ մեծ) անցավ ռուսներին, որոնք վերացրեցին հայկական իշխանությունն այդ տարածքում եւ կարգեցին մահմեդական կառավարիչներ:

Այս ամենից հետո, Սերժ Սարգսյանը Զորի Գայկովիչին իր հետ տանում է զորավարժության: Երեւում է, Զորի Գայկովիչը, որը նամակից հետո դռնեդուռ է ընկել աջակցության համար (նրան աջակցություն հայտնեցին միայն հանրության մեջ մեղմ ասած խիստ կասկածելի վարկ ունեցողները՝ կրեատուրան, տարբեր մաստի ու բնույթի հանցագործները եւ այլն), պետք է բարձրացնի իր վարկը՝ լինելով առաջին գծում: Եւ հայկական բանակի վերջին «գաղտնիքները» հայտնի Մոսկվա՝ իրեն արժեւորելու համար:

Իսկ արժանավոր մարդիկ կարծում էին, թե Զորի Գայկովիչն իր խայտառակ նամակից հետո ինքը կլուծեր իր հարցը, կամ էլ նրան այդ հարցում կօգներ Սեյրան Օհանյանը՝ նրան մարտական զենք նվիրելով:  
Հայկ Արամյան



Դե, Պուտինի այցը Երեւան հո չէին փչացնելու
Եթե չներկայացնեք Ղարաբաղի անկախության ճանաչման նոր փաստարկներ, կնշանակի, որ հարցը վերստին խորհրդարանում բարձրացնելը ինչ որ դիտավորություն ունի ցույց տալու աշխարհին, որ Հայաստանը խուսափում է ճանաչել ԼՂՀ անկախությունը, խորհրդարանում ճանաչման մասին օրինագիծ ներկայացրած Զարուհի Փոստանջյանին ասել է ՀՀԿ պատգամավոր Հովհաննես Սահակյանը:
Փոխարտգործնախարար Շավարշ Քոչարյանն էլ հայտարարել է, որ եթե Հայաստանը ճանաչի Ղարաբաղի անկախությունը, դրանով կնպաստի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից ազատվելու Ադրբեջանի ցանկությանը: Այս թեզը կրկնել են այլ «պետականամետ» ուժեր:

Օրինակ, Արցախը Գյուլիստանի պայմանագրով ռուսական տարածք հռչակելու հարցում ՀՀԿ-ական պատգամավորն ու փոխարտգործնախարարը դիտավորություն կամ Մինսկի խմբից ազատվելու Ադրբեջանի ցանկության սպասարկում չտեսան: Իսկ ահա Արցախի անկախության ճանաչումը հենց այդպես էլ տեսնում են:
Իրականում որովհետեւ Մինսկի խմբի խնդիր այստեղ չկա: Պարզապես Գյուլիստանի դեպքում Ռուսաստանը չի բարկանա իրենց վրա, իսկ ահա ճանաչման դեպքում՝ կբարկանա: Ինչու եւ ինչպե՞ս եք Արցախը ճանաչում, եթե չեք ճանաչել Աբխազիան եւ Հարավային Օսիան:

Դրա համար էլ նպատակահարմար է դիտվում նամակներ գրել Մոսկվա եւ Արցախը հանձնել Մոսկվային, քան ճանաչել Արցախի անկախությունը, այն էլ Պուտինի գալուց մի քանի օր առաջ: Վերջապես նա որոշել է Հայաստանի իշխանությանը պատվել իր այցով, ու ահա Զարուհի Փոստանջյանը մեջ է ընկնում Արցախի ճանաչման իր նախաձեռնությամբ: Հազիվ են ազատվել Շանթ Հարությունյանից, ով սպառնում էր փչացնել Պուտինի այցը, հիմա էլ Զարուհի Փոստանջյանը:

Հայաստանի խորհրդարանում Արցախի անկախության ճանաչումը՝ իսկ ճանաչման բազմաթիվ տարբերակներ կարելի է մշակել՝ մեղմից մինչեւ ամենակոշտ տիրույթում, որեւէ կապ չունի Մինսկի խմբի գոյության հետ: Անհեթեթ է մտածել, թե Ադրբեջանին առիթ է պետք Մինսկի խմբից հրաժարվելու համար: Բաքվի համար նման առիթներ շատ են եղել՝ տարիներ շարունակ ԱՄՆ Կոնգրեսում Արցախի օգնության մասին դրույթը ԱՄՆ պետական բյուջե ներառելու քայլը, կամ ԱՄՆ Նահանգներում Արցախի ճանաչման քայլը, կամ Ֆրանսիայում Արցախի հետ բարեկամության խմբի ձեւավորման քայլը:

Ադրբեջանը չի կարող հրաժարվել Մինսկի խմբից, որովհետեւ ոչ թե Բաքուն է ընտրել այդ խումբը, այլ խումբն է ընտրել Բաքվին եւ ինքն էլ կորոշի՝ երբ եւ ինչպես հրաժարվել Բաքվից: Իսկ ավելի ճիշտ, առաջիկայում երեւի թե չի էլ հրաժարվի, եւ դա իհարկե Ռուսաստանի շնորհիվ, որովհետեւ Մոսկվան ԱՄՆ-ին ու Ֆրանսիային պարզորոշ ցույց է տվել, որ բավական է նրանք թուլացնեն Մինսկի խմբում իրենց ակտիվությունը, երբ Ռուսաստանը Կովկասում ակտիվ գործողությունների շնորհիվ կձեւավորի լիովին նոր իրավիճակ:

Հետեւաբար պնդումը, թե ճանաչումը Մինսկի խմբի փլուզում կամ պատերազմ կբերի, մեղմ ասած մանիպուլյատիվ է: Ճանաչումն ընդամենը Հայաստանին դուրս կբերի իներտության վիճակից եւ կստիպի զբաղվել քաղաքականությամբ: Իսկ դա նշանակում է անձնական պատասխանատվության բարձրացում բոլոր մակարդակներում՝ Սերժ Սարգսյանից մինչեւ վերջին ՀՀԿ-ական պատգամավորը: Իսկ ու՞մ է դա պետք: Մարդիկ հանգիստ նստած են իրենց համար եւ միակ նեղությունը, որ քաշում են, դա Սերժ Սարգսյանի անվան դեմ ոտնձգություններին արժանի հակահարված տալն է: Արցախը ճանաչեն, որ Զորի Բալայանն ի՞նչ անի: Իսկ եթե նա ոչինչ չանի, բա իրե՞նք ինչ անեն:

Թեեւ, հիմա իհարկե իսկապես ճանաչման նպաստավոր պահը չէ: Միեւնույն է, ոչ ոք չի հավատա, որ Հայաստանի խորհրդարանը Արցախի անկախություն է ճանաչել որեւէ կերպ: Կկարծեն, թե ապատեղեկատվություն է, լավագույն դեպքում կմտածեն խորհրդարանի գլխին չար կատակ է խաղացել ինչ որ մեկը: Ոչ ոք լուրջ չի ընդունի այդ ճանաչումը, որովհետեւ լուրջ ընդունում են լուրջ եւ քաղաքականապես մեղսունակ կառույցների քայլերը: Իսկ միջազգային քաղաքականության շրջապտույտում Հայաստանի խորհրդարանը շատ վաղուց այդպիսին չէ: 
ՋԵՅՄՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ



Կոմանդոս. «Կա միջազգային օրենք, որով ամրագրված է ազգերի ինքնորոշման իրավունքը
Հայաստանում ռուսական ռազմակայանի հրամանատար Անդրեյ Ռուզինսկին վերջերս հայտարարել էր, որ Հայաստանում տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմաբազան կարող է ռազմական գործողություններ սկսել Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) շրջանակում` Ռուսաստանի ստանձնած պարտավորությունների համաձայն, եթե Ադրբեջանը որոշի զենքով լուծել ԼՂ-ն իրեն ենթարկեցնելու հարցը: Այս հայտարարության և այլ հարցերի շուրջ «Առաջին լրատվական»-ը զրուցեց Արցախի ազգային հերոս, գեներալ-մայոր Արկադի Տեր-Թադևոսյանի (Կոմանդոս) հետ:

 - Պարոն Տեր-Թադևոսյան, դուք տեղյա՞կ եք այդ պարտավորություններից. դրանցում չի մտնում Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանությունը: Ինչ-որ նոր բա՞ն է փոխվել այդ պարտավորություննների մեջ:

 - Ոչ, այստեղ նոր քաղաքականություն չկա, սա հերթական հայտարարություն է` հերթական ռուս զինվորականի կողմից: Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև կան միջպետական համաձայնագրեր, և բոլոր հարցերը լուծվում են այդ համաձայնագրերով: ՀԱՊԿ համաձայն` Ռուսաստանը պարտավորվում է անհրաժեշտության դեպքում պաշտպանել Հայաստանի սահմանները, իսկ Ղարաբաղը այդ պայմանագրում չկա: Ղարաբաղյան հիմնահարցը Ադրբեջանի և Հայաստանի խնդիրն է, և դրա համար կա Մինսկի խումբ, և ես հուսով եմ, որ մոտ ապագայում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև քննարկումներ կլինեն, որովհետև նման հնարավորություններ կան:

 -Պուտինին ուղղված Զորի Բալայանի հայտնի նամակից հետո ռուսաստանցի քաղաքական գործիչներից մեկը վերջերս կարծիք էր հայտնել, որ եթե Ղարաբաղը մտնի Ռուսաստանի կազմի մեջ, Ադրբեջանը առհավետ կմոռանա Ղարաբաղի մասին: Դուք ընդհանրապես, բացի Ղարաբաղի անկախության հեռանկարից, ինչպե՞ս եք վերաբերվում որևէ այլ հեռանկարի:

 - Կա միջազգային օրենք, որով ամրագրված է ազգերի ինքնորոշման իրավունքը, և վերջ. այս մասով այլ օրենքներ չկան: Տաքգլուխներն ասում են` վերցնենք Ղարաբաղը միացնենք Հայաստանին, այսինքն՝ մենք խախտում ենք միջազգային օրենքը: Դարաբաղն ունի միայն մեկ ճանապարհ, այն է` անկախ պետություն դառնալու ճանապարհը:

 Ասել, որ Ռուսաստանն ուզում է Ղարաբաղը մտցնել Ռուսաստանի կազմը, ճիշտ չէ: Զորի Բալայանն իր նամակում ասել է Պուտինին, որ այդպիսի հնարավորութուն եղել է Գյուլիստանի պայմանագրից հետո, բայց Ռուսաստանը թույլ է տվել մի շարք սխալներ և կորցրել իր հնարավորություները:

 - Մենք կարո՞ղ ենք վստահել Ռուսաստանին այն դեպքում, երբ այս երկիրը Ադրբեջանին զենք է վաճառում և գործարքը համարում բիզնես: Ակնհայտ է, որ Ռուսաստանից ձեռք բերված շուրջ 3 միլիարդի զենքը պետք է օգտագործվի Ղարաբաղի և Հայաստանի դեմ:

 - Հարցն այն է, որ գերտերությունները` ԱՄՆ-ն, Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, նախկինում՝ ԽՍՀՄ-ը, հիմա` ՌԴ-ն, նաև Չինաստանը, ողջ աշխարհում զենքի վաճառքի լիդերներ են: Դա բիզնես է, որը պատմություն ունի, դա նորություն չէ, որ ասենք՝ Ռուսաստանը մեզ դավաճանել է: Ռուսաստանն ուզում է ամբողջ աշխարհում զենքի վաճառքի ոլորտում ԱՄՆ-ից հետո երկրորդը լինել: Ռուսաստանը Ադրբեջանին զենք վաճառելիս պայմանավորվել է, որ դա Հայաստանի դեմ չօգտագործվի, սակայն պարզ է, որ Ադրբեջանը պետք է համաձայներ դա գնելու համար, բայց անհրաժեշտության դեպքում կօգտագործի մեր դեմ: Մի բարակ թել, որ կապում է Ռուսաստանին ու Ադրբեջանին, տնտեսական ոլորտն է` նավթի ճանապարհը:

Դրա հետ մեկնեղ՝ Ռուսաստանը ՀՀ-ին զենք է վաճառում ինչպես ՀԱՊԿ-ի շրջանակում, այնպես էլ արտոնյալ պայմանավորվածությամբ` ցածր գներով: Բացի դրանից՝ եթե ՀՀ-ն հետաքրքրված է նոր զենքերով, ապա առաջինն է ստանում դրանք: Ռուսաստանը ինչքան էլ զինի Ադրբեջանին մեր դեմ, մենք պետք է հասկանանք, որ Ղարաբաղը ռազմական գործողությունների համար այնպիսի դիրք ունի, որտեղ մեծ մասշտաբի գործողություններ հնարավոր չէ իրականացնել: Նման լեռնային վայրերում դժվար է հզոր սպառազինությամբ աշխատելը: Ինչպես ցույց է տվել համաշխարհային փորձը, հզոր ԽՍՀՄ-ը Աֆղանստանում ոչինչ չէր կարողանում անել. կան լեռնային տեղանքի առանձնահատկություններ, այդտեղ հեշտ է հաղթել հզոր բանակին: Հեռու չգնանք. 1993 թվականի փետրվարին Ադրբեջանը լայնամասշտաբ հարձակում սկսեց ԼՂ-ի դեմ, արդյունքում նորից պարտված դուրս եկավ:

 - Այսինքն՝ Ադրբեջանի բոլոր հնարավոր հարձակումների դեպքում այս երկիրը պարտվո՞ղ դուրս կգա:

 - Մի շարք հայտնի ռազմական փորձագետներ Ադրբեջանի զինումը համարում են խաղաղության դեմ սպառնալիք: Այո, ասել, որ Ադրբեջանը կարող է վերցնել Ղարաբաղը, չի համապատասխանում իրականությունը: Վտանգն այն է, որ երկու կողմն էլ  կկորցնեն մեծ թվով կենդանի ուժ, բայց Ադրբեջանի կորուստներն անհամեմատ շատ կլինեն, իսկ մեզ մոտ ավելի շատ կտուժեն խաղաղ բնակիչները: Պատերազմոմ մի կողմն անպայման հաջողության է հասնում, իսկ այս դեպքում այդ կողմը մենք կլինենք, քանի որ հակադարձ հարձակումից, որ ԼՂՀ-ի բանակը կանի, եթե ՀԱՊԿ-ը չխանգարի (այդ ուժերը մեզ պետք չեն), և եթե Թուրքիան չմիջամտի, ադրբեջանցիներն անգամ ամբողջ Ադրբեջանը կկորցնեն:

 Երկրորդ՝ ես ասել եմ և միշտ կրկնում եմ, որ ժամանակակից պատերազմը տարբերվում է այլ պատերազմներից նրանով, որ հաղթելու համար կան բազմաթիվ ճանապարհներ: Եթե Ադրբեջանի ճանապարհները նայենք, դրանք կամուրջներ են, խողովակներ` նավթի, գազի, որոնք, կարճ ասած` մեր նշանառության տակ են և անհրաժեշտության դեպքում կիրառելու ենք այդ թիրախները: Ռազմական ոլորտի մասնագետները գիտեն, որ այդ խողովակների 98 տոկոսը Ադրբեջանինը չեն, դրանք պատկանում են ֆրանսիական, գերմանական և այլ երկրների ընկերությունների, և այդ երկրները թույլ չեն տա, ՆԱՏՕ-ն էլ թույլ չի տա, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի միջոցով (իսկ Ադրբեջանն առանց Թուրքիայի ոչ մի քայլ չի անում) սկսի ռազմական գործողություններ: Երբ մենք ասում ենք` Ադրբեջանից վտանգ կա, դա, իմ կարծիքով, ձեռնտու է թե´ մեզ, թե´ Ադրբեջանին: Մենք պետք է մեր հասարակությանը զգոն պահենք. շատ մեծ դժբախտություն կլինի, եթե մեզ վրա հարձակվեն, բայց ողբերգությունը կլինի Ադրբեջանի համար:

 Մենք ունենք հակահարձակման հիասքանչ հնարավորություններ, անգամ հյուսիսից Կուր գետի ափերը կարող ենք դուրս գալ և հասնել մինչև Կիրովաբադ:

 Սակայն պետք չէ ասել, որ մեր թշնամին թույլ է, ուղղակի Ադրբեջանում ապրում են ազգային փոքրամասնություններ, ովքեր ցանկություն չունեն կռվելու: Եթե ավարները, թալիշները 200 կմ հեռու պետք է ծառայեն տնից, ուրեմն սահմանին հայտնվում են կռվելու ցանկություն չունեցող և ցածր բարոյահոգեբանական վիճակում գտնվող զինվորներ: Ուժեղ են, զինված են, բայց չեն ուզում կռվել, նայում են իրենց պատմությանը, վիրավորված և ստորացված են, ինչպես մի ժամանակ ղարաբաղցիներն էին:

 Ղարաբաղը մեծ Շուշի է. ինչպես Շուշին է անհնար վերցնելը, այնպես էլ Ղարաբաղը: Ես այս մտքի տերն եմ և համոզված եմ դրանում:

 - Հայաստանի` Մաքսային միության անդամ դառնալու ամենակարևոր պատճառներից մեկը նշվում է անվտանգության բաղադրիչը: Ի՞նչ է սա նշանակում, Հայաստանն անվտանգության ի՞նչ սպառնալիքներ ունի այսօր, որ չուներ երեկ: ՄՄ մտնելով՝ ՀՀ անվտանգությունը ինչո՞վ և ինչպե՞ս պետք է ամրանա:

 - Հարցն այն է, որ երեկ մեր անվտանգության հիմքն ենք գցել, ՀԱՊԿ անդամ ենք դարձել, Ռուսաստանը զորամասեր ունի այստեղ, սահման է պահում: ԵՄ-ում հիմք չկա, մենք պետք է ամբողջ հին հիմքերը մաքրենք, ռուսական ռազմաբազան հանենք, դուրս գանք ՀԱՊԿ-ից, միանանք ԵՄ-ին, որտեղ չենք ստանում ՀՀ-ի անվտանգության երաշխիքը: Տնտեսական առումով, իհարկե, շատ լավ կլիներ ԵՄ մտնել, բայց անվտանգության համար Եվրասիական պայմանագիրն ավելի ձեռնտու է:

 Տնտեսական հարցերին չեմ խառնվում, դրանցից շատ բան չգիտեմ, բայց Ռուսաստանը, որը ԽՍՀՄ-ից մնացած խնդիրներ ունի, մինչ այժմ իր երկրում օրենքի ուժը չի հաստատել և դեռևս զարգացման ճանապարհին է: ԵՄ-ն արդեն ձևավորվել է, տնտեսական հսկաներ են դրա հիմքը դրել, այստեղ մարդու իրավունքն է հարգվում, ինչը, ցավոք սրտի, ո´չ ՌԴ-ում, ո´չ Չինաստանում, ո´չ Ղազախստանում չկա: Սակայն ինչների՞ս է պետք ԵՄ-ի մարդու իրավունքը, եթե պաշտպանվածության երաշխիք չունենք:

 - Անդրադառնանք վերջին շրջանի ներքաղաքական ամենաքննարկվող թեմային` նոյեմբերի 5-ի դեպքերին: Նախ կուզեի Ձեր կարծիքն իմանալ այս առթիվ, և հետո, Շանթ Հարությունյանը ակնհայտորեն դեմ էր Ռուսաստանին, իսկ իշխանություններին հաջողվեց նրան լռեցնել: Սրանից կարելի՞ է ենթադրել, որ ով Ռուսաստանի կամ իշխանությունների դեմ մի քայլ անի, այսուհետև կարժանանա նման բախտի:

 - Շանթի մասին շատ եմ լսել: Եթե կարճ ասեմ, նա հայրենասեր մարդ է, պատերազմին է հրաշալի մասնակցել, բայց կարծում եմ, որ այդ քայլը հուսահատական էր: Ես խոսեցի մարդու իրավունքից. ամեն մարդ իրավունք ունի իր կարծիքն արտահայտելու, բայց ասելուց բացի նաև լսել է պետք: Հաճախ մտածում եմ` մտածվա՞ծ քայլ էր, թե՞ ոչ, բայց հաստատ է մի բան` հուսահատական էր: Ոնց որ ասեր` ինձ համար մեկ է` ինձ կլսեն թե չէ, ես կասեմ: Ես չեմ քննադատում այդ քայլը, սակայն մինչև գործողությունների անցնելը շատ սխալ էր խոսում, բայց դա իր իրավունքն է: Նա ուզում էր այդ պայթուցիկների միջոցով հեղափոխություն անել, իսկ նման հայտարարություններով և նման կերպ վարվելը լուրջ չէ: Ես հույս ունեմ, որ արդարադատությունը ճիշտ որոշում կկայացնի այս դեպքում: 

Լուսանկարը՝ PanARMENIAN Photo-ի



Азербайджанский писатель: Мы проиграли войну Бабаджаняну, Азнавуру, Сарьяну, Параджанову, Сарояну, Айвазовскому
Проживающий в Швеции азербайджанский писатель-публицист Вахид Гази в открытом письме, опубликованном сайтом «Qafqazinfo.az» рассказал, что накануне наткнулся на афишу концерта «Ветра войны», в программе которого среди классиков европейской музыки числится также Арам Хачатурян.

«Мне это напомнило детство, когда в советских фильмах и передачах, которые показывали по телевизору, я искал в титрах азербайджанские фамилии и когда находил похожую, не мог понять азербайджанская ли это фамилия, или какого-нибудь другого мусульманского народа. Но в каждой передаче я встречал армянскую и грузинскую фамилию. Как минимум, дирижером оркестра при озвучивании фильма был армянин. Однажды, увидев фамилию главного героя картины «Никколо Паганини» Владимира Мсряна, я спросил у отца: “армяне есть везде, их так много?”. “Их не много. Они просто развиты, активны и осмотрительны. Они помогают друг другу, поддерживают. Поэтому и видно их везде”- ответил отец», – вспоминает Гази.

Автор отмечает, что, став взрослым, он стал замечать это везде: от центральных улиц Нью-Йорка со сверкающими витражами ресторана «Petrossian» до шведских сельских библиотек, где рекламируется книга о Геноциде армян в Османской Турции.

«Сюита Арама Хачатуряна, написанная в далекие 40-е для советского фильма «Сталинградская битва», включенная в репертуар оркестра маленького городка меня не удивила. Я хочу сказать, что мы проиграли не только в Карабахе и виноваты в этом Россия, Иран, Америка, христианский мир, масоны, кто угодно, только не мы сами», – отмечает автор.

По словам Гази, азербайджанцы не знали не только армянина, который ничем от них не отличался, но и армянина на другом конце планеты. «Мы не знали, что в Карабахе проиграли не только «миацумовцам». Мы проиграли: в войне – маршалу Баграмяну, маршалу Бабаджаняну, в политике – Микояну, в диссидентстве – Паруйру Айрикяну, в правозащитной сфере – Алиханян-Боннэр, в классической музыке – Араму Хачатуряну, в современной музыке – Мишелю Леграну, в скрипке – Самвелу Ервиняну, в дудуке – Дживану Гаспаряну, в уде – Джону Берберяну, на эстраде – Шарлю Азнавуру, в литературе – Вильяму Сарояну, в живописи – Айвазовскому, в кино – Параджанову, в актерстве – Джигарханяну, в модельном бизнесе – Ким Кардашьян, в умении зарабатывать – Кирку Керкоряну, в благотворительности – Джерарду Гафесчяну, в конструкторском деле – Артёму Микояну, в астрофизике – Амбарцумяну, в парикмахерском деле – Мовсесу, в мастерской – Ашоту, в умении делать соления – Айкануш», – говорит автор.

Как отмечает Гази, азербайджанцы причиной всего этого считают армянские фальсификации, их ложь, коварство, христианство, церковь, их полезность России, Ирану, США, а также предательство, но никогда не ищут причину в себе. А каждый из вышеперечисленных, по мнению автора, добился успеха, стал узнаваемым и сделал узнаваемым свой народ, потому что за его спиной стояли многие армяне, сплоченное общество.

«Они подают руку падающему, подставляют плечо встающему. В науке, политике, искусстве, спорте, военном деле – везде для успеха одного пятеро прокладывали дорогу. Не дискредитировали идущего вперед, не мешали, не злословили, не рыли яму у него под ногами», – резюмирует В.Гази.

Источник: Panorama.am



Տոն` տոնաչնման

Այսօր նոյեմբերի 10 է` գիտության միջազգային օրը. մեզ և ձեզ մե՜ծ ավետիս:
Գիտնականներին` ավետիս, քանի որ իրենց տոնն է, ժողովրդին ու կառավարությանն էլ` քանի որ մենք ապրում ենք գիտելիքը կարևորող, գիտելիքահենք ու գիտությունը որպես գերակա ուղղություն որդեգրած երկրում:

Բայց զարմանալի է, չէ՞, որ գիտության հանդեպ նման հարգանք ունեցող երկրում այսօր առանձնապես ձայն-ծպտուն չեղավ գիտության մասին. ոչ մի պարգևատրում, ոչ մի միջոցառում, ոչ մի շնորհանդես: Տեսնես ինչի՞ց կլինի այս տարօրինակ անտարբերությունը: Նույնիսկ եղանակն է գորշ ու անբարեհամբույր, ինչպես գիտության հանդեպ վերաբերմունքը:
Հա՜, իմացա՜. գիտության միջազգային օր նշելը առաջին անգամ որոշվել է 1999 թվականին Բուդապեշտում` Համաշխարհային գիտական կոնֆերանսի ժամանակ, դե մերոնք էլ բուդապեշտցիներից խռով ու գիտախզված են, դրա համար էլ տոնը տոնի նման չնշեցին: Թե չէ` գիտե՞ք ինչե՜ր կանեին:

Դե պարզ է` ինչեր, կվարվեին ճիշտ այնպես, ինպես մյուս` գիտությունը կարևորող երկրներում: Օրինակ, այսօր բոլոր թանգարաններում ու գրադարաններում մուտքը ձրի կլիներ: Եթեր կգնային բազմաթիվ` այսօրվա համար նախորոք պատրաստած հաղորդումներ ու ֆիլմեր` գիտության ու հայտնի գիտնականների մասին: Հեռուստաստուդիա կհրավիրվեին գիտնականներ: Հանրապետության պաշտոնական անձինք կշնորհավորեին գիտնականներին ու կհանձնեին պատվոգրեր, մեդալներ, շքանշաններ, հաշվի առնելով նաև գիտության ֆինանսավորման ամոթալի խղճուկ չափը, նաև` դրամական պարգևներ: Դպրոցները կկազմակերպեին էքսկուրսիաներ` գիտահետազոտական ինստիտուտներ, դպրոց կհրավիրեին գիտնականի ու հանդիպում կկազմակերպեին աշակերտների հետ… նա կպատմեր իր անցած ուղուց, գիտության կարևորությունից ու գիտության զարգացման անհրաժեշտությունից` տնտեսության առաջընթացի համար:

Հնարավոր է, որ գիտնականների բախտից որևէ կարևոր նախարարի կամ վարչապետի երեխան կամ թոռնիկը հենց այդ դպրոցում սովորելիս լիներ: Նա կգնար տուն ու ոգևորված կպատմեր, ինչի շնորհիվ մեր «վերևներում» էլ որոշներ կիրազեկվեին գիտության կարևորությունից: Իհարկե նախօրոք դպրոցի տնօրինությունը զգուշացրած կլիներ, որ հանկարծ չլինի թե գիտնականը սխալվի ու իր աշխատավարձի չափից խոսի, թե չէ երեխաները, որ հազիվ սկսել էին հարգանքով նայել հրավիրված գիտնականին ու արդեն կասկածի մեջ էին ընկել` հովո՞, թե՞ գիտնական, միանգամից կընտրեին` հովո: Իսկ եթե այնուամենայնիվ սխալված ու վերջում խոսք գցած լիներ ֆինանսներից, այդ դեպքում հայոց լեզվի դասատուն պիտի օգնության հասներ ու բացատրեր, որ, ճիշտ է, Սուքիասյանի հայտնի հոմանիշների բառարանում չկա, բայց եթե այն վերահրատարակվի, «գիտնական» բառի հոմանիշը առաջին հերթին կլինի «նվիրյալ»-ը: Ուսուցչուհին, մի քիչ ամաչելով, կբացատրի, որ ինքն ավելի բարձր աշխատավարձ է ստանում, քան իրենց գիտնական հյուրը` դոկտոր-պռոֆեսորը: Մի խոսքով, ամեն ինչ կլիներ վերը նկարագրածի պես, եթե…

Հայտնի անեկդոտ կա. Մի անգամ մոլլան գյուղամիջում սխալվում ու կիսաբերան ընկերներին հրավիրում է տուն` հուսալով մերժում ստանալ: Բայց ոչ միայն չեն մերժում, դեռ ձայն են տալիս բոլորին, ով էդ պահին գյուղամիջում չէր ու հավաքվում գալիս ծալապատիկ ու սպասողական բազմում են: Մոլլան անհարմար վիճակի մեջ է ընկնում, մտածում է` ինչ անի… գնում բերում է մի մեծ շերեփ ու մի հսկա ղազան, ցույց է տալիս հյուրերին ու ասում` հարգելի հյուրեր, եթե ես ունենայի էս շերեփով մեկ յուղ ու էս ղազանով մեկ բրինձ, իմ կինը փլավ կեփեր ու ես սիրով կհյուրասիրեի ձեզ, իմ շատ հարգարժան հյուրեր, բայց քանի որ չկա, ցրվեք, գնացեք ձեր տները:

Այնպես որ, սիրելի գիտնականներ, եթե որոշումը Հունգարիայում կայացրած չլինեին, այլ մի ուրիշ երկրում, դուք կունենսյիք տոն` ինչպես տոն, բայց քանի որ չկա, բավարարվեք լրագրողներս կողմից արված ջերմ ու անկեղծ շնորհավորանքով ու հանգիստ գնացեք քնելու. օրն արդեն վերջացավ, կամ էլ` աշխատելու, քանի որ դուք գիշերն էլ եք աշխատում:
Ասում եմ ձեզ` ամեն ինչ լավ կլիներ` տոն` տոնի նման… ուղղակի սաղ էդ հունգարացի մաջարներն են մեղավոր:

Նաիրա Վարդապետյան



Նոյեմբերի 10-ը գիտության համաշխարհային օրն է

Նոյեմբերի 10-ը Գիտության համաշխարհային օրն է: Ավելի պաշտոնական` Գիտության համաշխարհային օրը` հանուն խաղաղության և զարգացման (World Science Day for Peace and Development): Այն նշվում է ամեն տարի և նպատակ ունի բարձրացնելու գիտության կարևորության գիտակցումը հասարակության մոտ` ողջ աշխարհում: Ու թեև հանգսյան օր հայտարարված չէ, սակայն բոլոր երկրներում անց են կացվում տոնի հետ կապված միջոցառումներ: Գիտությանը օր հայտարարելու առաջարկը հնչել է 1999թ.-ին` Բուդապեշտում կայացած Գիտության համաշխարհային կոնֆերանսի ժամանակ, որտեղ ընդգծվել է գիտության և հասարակության միջև շփման սերտացման անհրաժեշտությունը: 2001թ.-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն պաշտոնապես հայտարարել է այս օրը որպես Գիտության համաշխարհային օր: Գլոբալ մասշտաբով Գիտության օրն առաջին անգամ նշվել է 2002թ.-ի նոյեմբերի 10-ին: Եվ այդ օրվանից այն լայնորեն նշվում է ամբողջ աշխարհում: ՅՈՒՆԵՍԿՕ - ն ամեն տարի լայնածավալ աշխատանք է տանում պետական ​​մարմինների, գիտական ​​և ուսումնական կոլեկտիվների, բնակչության հետ` Գիտելիքների համաշխարհային օրվա մեծ արժեքի իրազեկության բարձրացման համար:




Առաջարկ ՀՀ ԿԳ Նախարար Ա. Աշոտյանին, ՀՀ Վարչապետ Տ. Սարգսյանին, ՀՀ ԱԺ Նախագահ Հ. Աբրահամյանին, ՀՀ Նախագահ Ս. Սարգսյանին

Պետության հարգելի՛ այրեր
Նոյեմբերի 10-ը Գիտության համաշխարհային օրն է:
Առաջարկում ենք հանդես գալ Հայաստանի Հանրապետության գիտնականներին ուղղված շնորհավորական ուղերձով` շնորհավորել ՀՀ գիտնականներին իրենց մասնագիտական տոնի` Գիտության համաշխարհային օրվա առթիվ (World Science Day for Peace and Development, http://www.un.org/en/events/scienceday/messages.shtml)` նշելով Գիտության օրվա խորհուրդը և գիտության կարևորությունը Հայաստանի Հանրապետության համար։
Առաջարկում ենք այսօրինակ ուղերձները դարձնել ամենամյա ավանդույթ։
Հարգանքով`
«Պահանջում ենք գիտության ֆինանսավորման ավելացում» նախաձեռնություն




ԱՅԴ ՕՐԸ...

Ընկերս դարձյալ այդ աղջկա հետ էր։ Ինչ ծանոթացել էր նրան, շատ էր փոխվել։ Մինչ այդ ես կարծում էի, թե երբ սիրում են մեկին, ավելի ուրախ, ավելի երջանիկ են դառնում և սավառնում են վերևներում։ Ընկերս ոչ ուրախ էր, ոչ տխուր, բայց մի տեսակ այնպիսին էր դարձել, ինչպիսին երբեք չէր եղել։

Աղջիկը, ճիշտ է, գեղեցկուհի չէր, բայց բավականին հմայիչ էր։ Ես ուզում էի հարցնել այդ աղջկա մասին, բայց չգիտեի, թե ինչ հարցնեմ, իսկ ինքը դեռ ոչինչ չէր ուզում ասել։ Հանդիպում էին ոչ շատ հաճախ, բայց հանդիպում էին...
Վերջապես մի անգամ հարցրի աղջկա մասին։
- Է՜հ,- ասաց նա,- մի օր քեզ կասեմ։

Անցան օրեր, ամիսներ։ Նրանք շարունակում էին հանդիպել։ Երբեմն նա զանգում էր ընկերոջս, և նրանք ժամադրվում էին։ Սակայն լինում էին օրեր, երբ ընկերս, չգիտես ինչու, չէր ուզում տեսնել նրան և պատճառաբանում էր, թե կարևոր գործեր ունի, չնայած ոչ մի կարևոր գործ չէր ունենում։
Մի օր ընկերս զանգեց և ասաց, որ ուզում է անպայման տեսնել ինձ։ Տանը հյուրեր կային, և ես նրան ասացի, որ լավ կլինի վաղը հանդիպենք։ Մյուս օրը չկարողացա նրան գտնել։ Հետո, երբ գործուղումից վերադարձա, նրա մատին նշանի մատանի կար։

Անցավ մի ամիս։ Ես մտածում էի, որ այդ օրը նրա ամենաուրախ օրը պիտի լիներ։ Նվագախումբը պար պարի հետևից էր թնդացնում, թամադան հարսանքատնով մեկ քաղցր կենացներ էր շաղ տալիս, ամենքն ուրախ էին, բայց ընկերս այնպես էր նստել հարսնացուի կողքին, կարծես ամենևին իր հարսանիքը չէր, ասես փողոցով անցնելիս, իրեն բռնել էին ու նստեցրել այդ աղջկա կողքին։

Գրողը տանի, բայց ախր նրա հետ ինչ-որ բան է կատարվում, մտածեցի ես։ Հետո, երբ հյուրերի թիվը զգալիորեն նվազել էր, և նոր կենացներ ասելու համար թամադան ծուլանում էր տեղից բարձրանալ, ընկերս մոտեցավ ինձ և, մի կողմ քաշելով, ասաց.
- Այն օրը, հիշո՞ւմ ես, մի ամիս առաջ, որ զանգեցի, անպայման ուզում էի քեզ տեսնել...
- Ինչ-որ բան է պատահե՞լ...
- Քեզ շատ կարևոր բան պիտի ասեի։

- Հիմա ասա՛։
- Հիմա ուշ է,- նա տխուր ժպտաց,- արդեն ուշ է...
- Այնուամենայնիվ, ասա՛, ի՞նչ էիր ուզում ասել։
- Երբ նրա հետ եմ լինում, ասես հարբած լինեմ։ Երբ հեռանում եմ և մենակ եմ լինում, սթափվում եմ ու հասկանում, որ նա ինձնից շատ է հեռու և օտար...
- Հետո՞...
- Ես քեզ ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի, թեկուզ քեզ կոպտեմ ու վիրավորեմ, երբեք չթողնես նրա հետ ամուսնանամ...

Մնացի ապշած։
- Կատակո՞ւմ ես,- հարցրի, բայց նա չլսեց, ձեռքը թափ տվեց և գնաց զբաղեցնելու իր տեղը հարսնացուի կողքին։

ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ
Փետրվար, 1999 թ.




ՀԱՄԱՆՎԱԳ ՑԱՎԻ ՈՒ ՀԱՐՈՒԹՅԱՆ


Հերոսի ժամանակն ու ժամանակի հերոսը
(նախաբանի փոխարեն)

Տարածված միտք կա. բանաստեղծը չի սիրում մեկնաբանել կոնկրետ գրվածքը, պոեմը, քան այն, ինչ արդեն շարադրված է: Ես բաժանում եմ այդ տեսակետը:

Դա նման է նրան, որ ծնողը սկսի փիլիսոփայել, թե ինչու որոշեց երեխա արարել, աշխարհ բերել, և թե ինչ կուզենար, որ իր զավակը դառնա՝ կանխորոշելով նրա ապագան, ժամանակը, նրա հերոսին: Հասկացեք, դա մանկանը լրացուցիչ հատկանիշներով, տաղանդով չի օժտի կամ չի նվազեցնի դրանք, առավելևս՝ արագահասուն ու սիրելի չի դարձնի:

Իսկ գրականությունն, ըստ իս, հենց մանուկ է, անկախ իր հասունության պատրանքից, որովհետև մանուկը մանկամիտն ու մանկատարիքը չէ, թերևս…Մանուկը՝Երկվողն է՝ ժամանակների ու մարդոց բարուրանքով, Տիրոջ հղացմամբ: Եվ ուրեմն մանուկը՝ նորահայտն է, շարունակողը, հավերժաբար մեծացողն ու անընդհատ սիրվողն է: Եվ ուրեմն, ամենայն ինչ քննելի է ու բնընկալունակ՝տարածության ու ժամանակի չափումներում, այնպես, ինչպես աստվածակերտ յուրաքանչյուր մարդ ու իրադարձություն:

Այդպես ժամանակն իր հերոսներին է ծնում, բայց որոնք, նույնիսկ ճշմարիտ ու արժանահավատ լինելով հանդերձ, մեր տկարամտության, խավարահակության ու նյութապաշտության պատճառով՝ դեռևս ամբողջապես չեն դառնում մեր ժամանակների հերոսը: Անարդար է ստացվում, բայց փաստ է, որ անձնազոհության ու սխրագործության միջոցով իրականում հենց մեզ ու մեր ժամանակները հերոսացրած Անհատի՝ Հերոսի ժամանակի տևականությունը հենց մեր վերաբերմունքի ու կեցակարգ-ապրելու փիլիսոփայությամբ է պայմանավորված: Վասնզի, բնությունը ներդաշնակության մեջ է և մեկ կողմի հերոսություն չի լինում, մեկ կողմի երջանկություն ու մեկ կողմի մահ չի լինում, դրանք լինում են դրվագապես մեկ, առանձին, տարբեր, ինքնատիպ, բայց մեկտեղող, համահասցե, յուրաքանչյուրապատկան: Լինում է առանձին կյանքերի տարբերությամբ ներդաշնակվող կամ, վատագույն դեպքում, աղարտող Կենսագրություն:

Ահավասիկ, այս լույսի ներքո պետք է դիտել արցախյան հերոսամարտի երջանկալույս ազատամարտիկ, հետմահու Արիության մեդալի արժանացած, վարդենիսցի հերոս Էդվարդ Պողոսյանին (մարտական կնքանունը՝ՄԳՈ) նվիրված իմ «Համանվագ Ցավի ու Հարության» պոեմը (գրված 1996 թ.), որի գեղարվեստական արժեքը, դրա պարագային իսկ, առ ոչինչ է՝ առանց դրա արարման ԱՌԻԹԻ, ժամանակային հանգրվանի ու մեկ ամբողջ սերնդի ու եզերքի եղերական, բայցև հերոսական ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅԱՆ հուզավառ, մարդկային ընկալման: Եվ, ուրեմն, պոեմն իր էութենական արժեքայնությամբ ավելի շուտ վավերագիր-ինքնակենսագրություն է, որով հավաստվում է Վարդենիսի ու վարդենիսցու՝ արցախյան գոյամարտին ունեցած անժամանցելի առնչակցությունն ու ավանդը, ինչպես նաև պատերազմին ականատես իմ սերնդի ու ժամանակակիցների հոգեբուխ վերաբերմունքը: Դժվար է ժամանակային նույն ծիրում ապրել հերոսի հետ, տեսանել նրան՝ ժամանակների հեռվից և հերոսացնել քո և հարագնա ժամանակներում: Էդվարդին ներբողված սույն ստեղծագործությունը դրա փորձն է: Նկատի ունեցեք, որ այն գրվել է 15 տարեկանում, ՄԳՈ-ի նահատակությունից երեք թե չորս տարի անց, Վարդենիսի թիվ 2 դպրոցը (որտեղ, ի դեպ, ուսանել է Էդվարդն ու, երջանիկ բարեբախտությամբ նաև՝ տողերիս հեղինակը) Հերոսի անվամբ կոչելու տարում և առիթով: Ահա, թե ինչու, աներկբա և անխուսափ է, որ «Համանվագ Ցավի և Հարություն» պոեմում առկա են ժանրային անհամահունչություններ, գրողական ազդեցություններ, մտային ու գրական «անչափահասություն»: Այդուհանդերձ,17 տարի առաջ (պատկերավոր ասած՝մեկ զինվորի տարիք) գրված պոեմն այսօր էլ, նույնիսկ փորձառության պարտադրանքով ու մասնագիտական ինքնասիրությամբ, չէի զորի փոփոխել: Այնպես, ինչպես անհնար է փոխել մանկության լուսանկարն՝ միաժամանակ պահպանելով դրա հարազատությունն ու բնութենականությունը: Այնպես, ինչպես անհնար է փոխել հիշողությունը, պատմությունը, հերոսի ժամանակն ու ժամանակի հերոսին: Նույնիսկ հեղինակային, անձնական կույր հարազատությամբ ու բնազդատածումներով հանդերձ (ինչը, սովորաբար, խորթ չէ ցանկացած գրողի՝ անկախ իր հանրահռչակության, տաղանդի ու տարիքի), խոստովանեմ, որ պոեմը, հետահայաց գնահատանքով, իրապես, արժանի է հրատարակության՝ մանավանդ, որ այն, արդեն գրքի տեսքով, կոչված է հասցեագրվել ու անվճար բաժանվել Էդվարդ Պողոսյան հերոսի ու իմ ծննդավայր Վարդենիսի, ինչպես նաև հարակից գյուղական համայնքների հանրակրթական դպրոցներին, տարածքում գործող զորամասերին, քաղաքային ուսումնական միջին մասնագիտական հաստատություններին, մշակութային ու արվեստի այլ կրթօջախներին, պետական ու հասարակական հիմնարկներին, այլ կազմակերպությունների: Անձամբ՝ ինձ համար պոեմը, որն, ի թիվ շատերի գնահատանքի, առաջին հերթին, արժանացել է հենց Էդվարդի մոր՝ Սիրունիկի հերոսամայրական հավանությանն ու օրհնանքին, թանկ է՝ իբրև իմ և իմ սերնդակիցների մանկության վկայական: Ես կուզեի, որը ՎԱՂն այդ վկայականը սեղանի գիրք դառնար իմ դստեր՝ Անահիտի ու նրա հասակակիցների համար՝ արդեն որպես պատմության հերոսական ու բոլորահռչակ անցաթուղթ: Որպես Հերոսի՝ թերթվող ու չխունացող ժամանակագիրք՝ բոլորիս հեղինակմամբ ու վերընթերցմամբ։
Արա ԱԼՈՅԱՆ 


Հերոսապատում պոեմ՝ ներբողված Արցախյան 
գոյապայքարի լուսահիշատակ հերոսամարտիկ, 
վարդենիսցի Էդվարդ Վոլոդյայի Պողոսյանին 
(Մգոյին, ծնվ. 12.4.1967, նահատակված 2.1.1994, թ.)

Ապրել է ՆԱ, ՈՎ զոհվել է ժողովրդի համար
Ա.ՇԵՆՅԵ

Նախակորդ. Մեղեդի Ցասման

Թե ամբողոջովին կորով ես ու ջանք,
Թե քո  հասակը ու տարիքը քո չափվում են բա՜րձր, Նոյյան տապանով,
Ուժդ՝ անխորտակ ընթացքի մեջ է քո վաղնջական,
Որ ձգվում է հար դեպ աստվածային ճշմարիտ Լույսը,
Թե խաչված ու սև քո ճակատագրով
Դու մի երկրային, մարդահիսուս ես…
Իրավունք չունես աչքդ փակելու,
Երբ դեռ եղծում են քո տաճարները
Երբ կրակում են աչքերիդ վրա, դրանց երազի՝
Հենց երկնքի մեջ, քո տան շեմից ներս, կամ թե բարուրին,
Երբ երազում են փակել աչքերդ՝ Երազդ խլած,
Երբ երազում են Երազդ սպանել՝
Իրենց աչքերը փակելով քո լույս երազների դեմ…
(Տերը փակ աչքով տեսնում էր շուրջը,
Բորոտին, հեգին ու մեղավորին,
Ու փակ աչքերով ներում էր նրանց՝ Խաչի հանվելիս)…
Եվ ահա, դու էլ, իրավունք չունես աչքերդ փակել,
Նույնիսկ եթե քո աչքերը իրենց բներից հանեն՝
Ու եթե անգամ կուրանաս անլույս,
զի խաչվելու ես, բայց չես մեռնելու,
Զի մեռնելու ես, բայց աչքի համար,
փակ աչքի թե բաց,
Եվ ապրելու ես հավիտենապես՝
Լայն բացված աչքով առ Խաղաղություն, առ սեր Հայրենի…
Իրավունք չունես, երբ չի չորացել արցունքը քո մոր,
Երբ քո սրտաչափ ու քարատաճար հին Հայաստանում
Անջրֆի հողը դեռևս արյան բույրն է ըմբոշխնում,
Երբ անասնացեղ հորդան վայրենի
Քո ձիգ գոյության մեսրոպակնիք վավերագիրը՝քո հայոց լեզուն՝
Մորթել է ուզում….
…թե անպատիժ են մնում անաստված հանցապարտները,
Դու պիտի գոռաս քո նախնիների անխորտակ ցավով,
Ցասումով նաև. «Մարդ սպանելը սովորանք ձեզմե…»
Բայց ի՞նչ անեինք,
Որ չսպանեինք,
Երբ որ թշնամին իր ձեռքում սեղմել
Ու սպանում էր մեզ…
Չէ՜, ինչ եմ ասում, ի՜նչ սպանություն-
Խաբեություն է բառն այս ու կիսատ.
Մեզ երբեք, երբեք, երբեք չեն սպանել,
սովորեցրել են մահանալ տարբեր. դժնի ձևերով՝
ընտելացնելով սպանությունների, մեռնելու բոլոր հոմանիշներին-
Սովորեցրել են, բայց չենք սովորել սերտել դասն իրենց…
Մեզ մահացնելով դարեր շարունակ՝
Սովորեցրել են ապրել հավիտյան…և մարդ չսպանել-
Մեզ, որ հանապազ հաց էինք արդար,
եվ Տիրոջ կամքով բազումապատկված մի ծեղ փշրանքից,
Դուք՝ որոմներդ ցանկացաք խառնել ձեր բիրտ ցեղերին,
Դուք, որ բարձրացաք, աճեցիք մեզ հետ՝
մեր հողի վրա,
մեր սիրո հաշվին,
Այժմ ուզում եք  խլել մեր հա՞ցը,
վերացնել հա՞րցը…
Մեզ գետնած ելնել, խոյանալ բա՞րձր..
Բայց երկինքներում որոմ չի աճում,
Ուրեմն՝ սին է ցորենին խեղդած փտած գոյության որևէ աճուրդ….
Հեյ, որոմացեղ, ճահճամարդուկներ,
Դեռ չե՞ք կշտացել արցունքից մեր տաք,
Դեռ չե՞ք կշտացել անեծքից հայ մոր,
Որ իր բարությամբ մի Տիրամայր է
(չէ, ինչ եմ ասում, անե՞ծք է միթե,
Օրհնանք է դառնում՝ նույնիսկ ոսոխին-
Կանիծեն բախտը, բայց ոչ թշնամուն)…
Դեռ չե՞ք հագեցել մեր բարությունից,
Ուզում եք քանդել այն Ամարասը,
Ուր դարեր առաջ մեր հայ դպրության, ինքնության մեր մեծ
Լյառն Արարատը՝Մաշտոցը վսեմ
Ուսուցանել է գիր ու շարական,
Եվ մանկան մտքի չհերկված հողում
սերմանել է լույսն, աղոթքն ու բարին,
Խավարասերներ, բանտե՞լ եք ուզում
Թարթառ, Մռով, Քիրս…
Դեռ ա՞ղ եք ցողում իմ չսպիացած, արյունող վերքիս:
Բավ է, իմ միջից ելել է արդեն
Մեր համբերության Դավիթը Սասմա,
Փշրել, ջարդել է քառսուն ջաղացքար և վեր է պարզել պայքարի՝ իր սուր,
իր Թուր Կեծակին,
Անիրավության դեմ իր պայքարով, իր արդար ցասմամբ…

***
Հոգնած օրերի ընթացքից թմբիր,
Եվ ներկա կոչվող՝ բացված երակից,
Գնում եմ դանդաղ ճերմակը դեպի,
Դեպ հիշողություն՝ Մատյան եռագիր:
Այլևս անզոր դիմակայելու
Աշխարհի մեղսոտ այս անցուդարձին,
Գլուխս, ահա, դնում եմ բարձին,
Փակված աչքերով, սակայն նայելու
Մի զարմանալի, խորին հատկությամբ,
Անվանեցեք գեն, բնազդ, արյան ճիչ,
Եվ կամ թե այլ ինչ…
Դրա համար էլ հասուն են բոլոր հայ մանուկների
Աչքերը թածխոտ,
Որ տարբերում են օտարներն անգամ,
Եվ աչքերն այդ թաց՝ մեր չվերջացող ցավերն են, ախ, ծո՜ր…

Եթե սիրում ես, Տեր, մանուկներին,
Արարածներին այս անմեղ ածու,
Որ քո աչքերն են այս թատրոն-ցածում,
Ուրեմն ասա,
Իրավունք ունե՞նք աչքներս փակել
Քո այս երկրային աչքերի մահվան ու տանջանքի դեմ…
Հերիք է լռես, հասկացանք, մարդ ենք,
Երբ է հատնելու այս հին, մարդկային ողբերգությունը,
Ուր մեզ վստահվեց լոկ մեռնողի դեր,
Մեզ ասա', ասա', ավարտը ե՞րբ է,
Երբ շփոթել ենք զարկը ծափի հետ,
Երբ դեռ չգիտենք՝ տարբերել չարին՝ վատ դերասանից…
Իմ սակավախոս, իմ ամենատես, իմաստուն իմ Տեր:

 ***
Հույսը սրբավայր ուխտի է գնում՝
Բոբիկ ոտքերով,
Հույսը՝ որբուկ է դեմքով անլվա,
Բարձրանում է վեր՝ընկնել-ելնելով,
Եվ որքան բարձր՝
Ցուրտն է սաստկանում, քամին՝անհոգի,
Բայց նա կգնա, կգնա վերև՝
չի ընկրկելու, չի մեռնի երբեք-
Աղոթքի համար միայն կչոքի…
Սադայելները քաշում են նրան,
Կայծակն է շաչում տկար մարմնին,
Բայց նա չգիտե դառնաղի նռալ,
Նա վառ կմնա, նա չի մարմրի,
Հույսը մանուկ է՝ որդի նորածին,
Հույսը ծնվողն է, նա չի մեռնելու,
Ոսոխ, մոռացիր….
Եթե քո հույսը մանուկ չէ, օ բիրտ,
Թե հուսացել ես՝ մեզ հուսազրկել և հուսախաբել,
Խլելով լույսն ու հույսը մեր կոպի,
Ուրեմն, ինքդ կհուսաթափվես,
Կլուսաթափվես,
Քանզի եկել է ժամը հատուցման,
Մենք, որ ունեցանք նույնիսկ դարատև, ձիգ համբերություն՝ առավել Հոբից..

***
Թե ամբողջովին
Դու ողբերգության անգիր մատյան ես,
Թե ամբողջովին Վերք Հայաստանի,
Վերք-Հայաստան ես,
Ել, լսու՞մ ես ինձ, իմ եղբայր, իմ հայր,
Հանիր պատյանից թուրը քո սուրսայր,
Հերիք է սիրտդ ներսից արյունի ու դրսից նաև,
Ել, այ Սասնա ծուռ, տիգրանավայել
Ել՝խոնարհվելով Աստծո, Սիրո դեմ,
Բայց խոնարհեցրու անաստվածներին,
Ել, խոնարհեցրու սուրբը բանտողին,
Սերը…ատողին,
Մանկան ոտքի տակ հողը քանդողին,
Լույսն աղարտողին,
Հույսը զատողին…
-Խաչդ դիր գետնին ու շունչ առաջ Ընկեր,
Արդ, հարկավոր է հենց Խաչը փրկել:



Մեղեդի ճանապարհի ու հիշողության

Ձմեռը՝ հյուծված, կարեվեր զինվոր,
Երկիր Նաիրին՝ ամա հոսպիտալ,
Գնացք՝ երկարող, անկայան, անվայր,
և հիշողություն՝աղավնի սպիտակ:

Հիսուսամորուք տղաներ: Հառաչ:
Սատանան կրկին ձեռքն է երկարել.
-Հիսուսին, ի Խաչ…
Սատանին կրկին խաչվողին կառչել՝
Մահ է աննահանջ…
Բարաբաների աչքերի առջև
Արդեն նոր դեմքով կելնի մարգարեն,
Նոր հայրենիքի փրկության հույսով,
Որից չեն քշում…
Եվ որի համար պետք է մաքառել:
Իր նման կելնի և իր հավատով,
Որ հավերժացնի Խաչը իր ձեռամբ,
Որքան էլ նեռը խուժի մահադող,
Նա չի սասանի հավատը Լեռան:

* * *
…Եվ ցուրտ գնացքի ցուրտ խցիկի մեջ,
Էդվարդը հիշեց մանկությունն իր տաք.
Աչքերը փակեց, խաղաղ ու անվեճ,
Հուշերի կապույտ եզերքը մտավ:

Աչքերի առջև կանգնեց այն տղան,
Որ տանը թողած մոր տագնապ ու կանչ,
Սիրում էր ցրտին աներկյուղ խաղալ,
Սահակ նախահոր խենթությամբ իր քաջ:

Եվ ինքն էր դառնում Սասունցի Դավիթ,
Այն որ սիրում էր մայրն իրեն կարդալ,
Կամ Մհերի պես ելնում անձավից՝
Բերելով հայոց հատուցումն արդար:

Հիշեց, թե ինչպես խաղընկերներով
Գրոհում էին, թրերով շաչում,
Վազում հայրենի սար, եզերքներով,
Կռվելով անհաց, ուժասպառ անջուր:

Տեսնես՝ ինչի՞ց է, մտքի մեջ ընկավ,
Որ մանուկների ամենասիրած
Խաղն էլ…կռիվն է, թեկուզ մանկական…
Հայ մանկան կռիվն արյան կանչ է մեծ:

Եվ մորը հիշեց՝ կարոտի խորան,
Աչքերից սահեց արցունքը հուշիկ,
Ծխեց, որ հանկարծ ցավից չգոռա,
Որ տխրությունը հանկարծ չխուժի:

-Մի գնա, որդիս, վիրավոր ես դեռ,
-Մայր, իմ հոգին է վիրավոր հիմա,
Ես պիտի գնամ, երդում եմ տվել
Խաչված ընկերոջ դիակի վրա:

Ախ, ինչպե՞ս մնամ, երբ տեսա այնտեղ՝
Կարաչինարում, փայտե սնդուկում,
Անդամահատված մանուկներ անմեղ,
Նրանք ցավերն են վիրավոր հոգուս:

Մայրական վերջին,  թախանձանք անզոր,
Հետո օրհնություն՝նկար ու մասունք,
Իրավունք չկա աչք փակել այսօր,
Եվ փակել վաղը, նաև հետայսու:

-Մայր գալու եմ ես, դու մի մտածիր,
Ոսոխը մեր տան շեմին է արդեն…
-Դե՜, մի լացացրու, ինքդ էլ մի լացիր,
Դու լացկան տղա երբեք չես կրթել:

Իսկ ես գնում եմ, որ դու չլացես,
Որ բերեմ հույսի, լույսի ծիածան,
Ես հետ եմ գալու, խոստանում եմ Ձեզ,
Մենք հետ ենք գալու մեկտեղ, միաձայն:

…Հիշողություն՝ մեծ, սուրացող գնացք,
Ընթացքի հուշեր, պատկերներ՝ վագոն,
Հավերժի ճամփորդ զինվորներ ու Հարց,
Որ պիտի վճռեն փոքր ու ավագով:

Հույսի՝ այս ափին տագնապներ, աղոթք,
Հույսի՝ այն ափի տղերքին ի սեր,
Որ շատ չտարվեն մահաբեր խաղով,
Որ վերադառնան հայրենի եզերք:

Գիշերներ ձանձիր՝ մոմալույս դողով,
Հույսի, երազի, հավատի սով է,
Պայքարի բռունցք, Արդարի բողոք,
Դիտապաստ կուռքի կործանված սովետ:

Այնտեղ գետնեցին արձանը նրա,
Նա, որ մեզ նման մանուկ է եղել,
Նա, որ հույս ուներ, գուցե, մեզ նման,
Նա, որ ՄԵՆՔ չեղավ, այլ ՄԵԶՆԻՑ շեղեց:

Շեփորեց մեկը օրհներգը Կռվի,
Ամբոխը երդվեց փրկել Տունն Աստծո,
Տղաներն առան կոչնակը հեռվից,
Մարտի դաշտերում երդվեցին անձով:

Մաքառում՝ ընդդեմ բիրտ սադայելի,
Չենթարկվող հողի ու նեռ ազերու,
Բարձրյալի սիրու՞ց տուժեցինք էլի,
Եվ Տերը լքե՞ց՝ առանց ասելու:

Ուխտյալ զինվորներ Արարատ լեռան,
Լեռան պես՝ ցավը ամբարած սրտում,
Բայց, վա'յ, ոսոխին, թե հանկարծ ելավ
Ու հրաբխվեց սրբազան մարտում:

Թեկուզ գողգոթա, սակայն կքայլեն,
Կգնան՝ Տիրոջ խաչը փրկելու,
Հերոսին վայել ու առաքյալին
Վասն հայրենյաց նահատակվելու:

Ծխում էր անդուլ, ծխում էր Մգոն,
Հիշողությունն էր խնկարկում ցավից,
Մերթ փակվում էին աչքերը մեգով,
Մերթ վեր էր թռչում մոր կանչող ձայնից:

Ով է այս գեհեն կյանքը կառուցել,
Տիրոջ սարքածը դրախտն էր միայն,
Տղերքը՝ հերսոտ և մարդառյուծներ,
Կելնեն կռվելու զորությամբ մի այլ:

Օտար քամիներ,
Ճգնեցիք իզուր մեզ շանթահարել,
-Արմատս խորն է.
Ես գիտեմ ապրել ու դրանով իսկ՝ ձեզ արհամարհել.
-Հավատս խորն է:
Արմատն առողջ է, թե նրա կյանքի երազն ապրում է բողբոջ-սաղարթում:

Արդեն տեղում են: Էդվարդը գրկեց հին ընկերներին,
-Ես եկա տղերք՝ հավատով արթուն…



Մեղեդի զարթոնքի

Զինվոր ծիրան-դուդուկի շուրթով
Մի կոմիտասյան երգ էր վեր հառնում,
և հորովելը երկար սքեմով
մի կախարդական էակ էր դառնում:

Եվ լսում էին տղերքն ակնապիշ,
Թպրտում էր մի վիրավոր կարոտ,
Աչքերում նրանց մռունչ կար ու վիշտ,
և ուրարտական երթ էր երկարող:

Եվ դառնում էին օրերը մոխիր.
Ձեռքից ձեռք անցնող ծխախոտ թունե,
Մխում էր սիրտը երդված ամբոխի,
Որ մահն էր արդեն հոժար ընդունել:

Ու երգը դանդաղ հագնում էր ծիրան,
Նորաթուխ հարսի հանդերձանք ու քող,
Եվ Սոնա յարն էր պարում հեզիրան,
Եվ Իգիթին էր պատում սիրո դող:

Մոռացած, որ կա աշխարհ ու կռիվ,
Գարունաերգը՝որպես թե իշխան,
Թագավորում էր՝խնդությամբ ցրիվ,
Երգը բուրում էր ծովեզերք, չիչխան:

Երգը դառնում էր մոր թխած լավաշ.
Երգը դառնում էր հաց բերող աղջիկ,
Որ դեռ չգիտե համբուրվել ու վարժ
Փախչում է միայն, հեռու չի փախչի:

Դուդուկի շուրթով կարոտն է երգում,
Տղերքը, ներսից թացվում են մի քիչ,
Հետո ձայնակցում, ահա, մեկ, երկու,
Մեկտեղ հնչում է խլացած մի ճիչ:

Թռչում են նրանք երգի ճախրանքով
Տղերքը մտքով, ախ, տուն են թռչում,
Մերթ զորավոր են՝ կռվի սխրանքով,
Մերթ վիրավոր են նրանք հանց թռչուն:

Հիմա լեռներում հողի շունչ կա տաք,
և մայրանալու տածումներ անեղծ,
Գարունն է սփռում կյանք-հրովարտակ,
Ավետում է սեր՝որպես բանաստեղծ:

Հիմա հայրենի տան մատուռ-բակում
Խաղաղություն է…աղոթում մայրը,
Տիրամոր նման աչքը չի փակում,
Հոգով այցելում մարտական վայրեր:

Աղոթում նույնիսկ թշնամու համար՝
Մայրական անբառ գթությամբ, սիրով
Որպեսզի երբեք չարությամբ համառ
Մեր տունը չգա սատանի սրով:

Մայրը դպրոցում դեռ հույս է տալիս,
Սովորեցնում է գրքերից այնկողմ՝
Աշխարհը սիրել անհավատալի
Բարությամբ՝ Տիրոջ լույս արարչանքով:

-Լավ եմ: Չնեղվեք: Կհաղթենք, շուտով,
Մա՜յր, ինձ լավ գիտես, դասդ սերտել եմ,
Մեր վերադարձը կնշենք շուքով,
Լիելով բոլոր, բոլոր, բոլոր սրտերը:

Մայրը կխնդա արցունքի միջից,
Կսեղմի կրծքին նամակը որդու.
Կփռվի հետ արահետ մի ջինջ,
Հուշի Կաթնծիր՝ խնդությամբ հորդուն:
…Հետո լռություն: Կարմիր երեկո-
Կարոտներ ու ցավ, մահաբույր ու կեզ,
Մթնող երկնի պես մռայլվեց Մգոն,
և հոգուն իջավ տառապանքի ծես:

Հիշեց ծխացող շեներն հայրենի
Մորթված մանուկին, օջախներն անծուխ,
և պատերազմի բոլոր վայրերի
ոտնահետքերը խորն ու մահացու:

Վիշտը լեռնացավ Էդվարդի սրտում,
-Դու մի վախեցիր, գալիս եմ ընկեր,
Չէ՞ որ տվել ենք սրբազան երդում՝
Հայրենյաց հողը թշնամուց փրկել:



Մեղեդի Ցավի

Երկինքներում է դեռ ուժը մնում,
Երկունքներում է դեռ մուժը մնում…

…Եվ քայլում էին մահն աչքերի մեջ,
Եվ թիկունքին՝ խաչ, մայրական աղոթք,
Եվ հոգում կռիվ, արդարության վեճ,
Քարտեզարգրված սուրբ Ղարաբաղով:

Նրանց աչքերը ալեկոծ գիհոն,
Ավերակ, կործան շեներ ու մատուռ,
Անմահ հոգիներ, մարմիններ՝ ի հող,
Արդարի պայքար, հերոսապատում:

Ընկնում է մեկը, երկրորդը, հերթով,
Հասկ են, գետին են փռվում մանգաղից,
Որ հիշողության թոնրի մեջ հետո
Դառնան սուրբ նշխար, կամ լավաշ ծաղիկ:

Զինվորի նման, կռվող զինվորի,
Ընկնում է, ահա, Գետաշենն ավեր,
Եվ Շահումյանն էլ ընկնում է նորից,
Խուլ հառաչանք է: Հոգին՝ կարեվեր:

Ձյունն՝ իբրև պատանք հերոսահանդերձ,
Մահը ձյունի պես սառն, անկարեկից,
Եվ նոսրանում են շարքերը այն մեծ,
Ահագնանում է ցասումը նորից:

Սև ճակատագիր ու ճերմակ լեռներ,
Ռազմավայրն ասես խաղադաշտ հսկա,
Կռիվն՝ անավարտ պարտիա: Չմեռնել:
Շարժվել առաջ՝ ցեղի ուժն զգալ:

Մի՞թե շախմատ չէ երկրագունդն այս հեգ,
Եվ մենք խաղաքար, և մենք խամաճիկ,
Առաջին քայլից ձգտում ենք վազել,
Հարվածել, կուլ տալ քայլից առաջին:

Եթե սպիտակ ենք՝ սևն է եղկելի,
Թե սև ենք՝ ներում սպիտակին չկա,
Զինվորից մինչև արքա՝ մեղքերի
Մեջ ենք ինքնակամ, թե վաղնջական:

Ախ, ինչ իմանաս շախմատ է, ՄԱՏ է,
Իմաստուն խաղ է՝ անիմաստ կռվով,
Սև ու սպիտակը խաբկանք է արդեն,
Եվ հաղթանակը՝ արյունագրվող:

-Երկինքներում է դեռ ուժը մնում,
երկունքներում է դեռ հուշը մնում:

…Եվ հիշեց Մգոն ծերունուն լքյալ,
Խոշտանգված որդու դիակի առջև,
-Գիտեմ, դարձել ես արդեն առաքյալ,
Ուրեմն տար ինձ…անհույս էր կառչել:

Մինչ այդ խնդրեցին զոհվածի այրուն,
Դառը սուրճ դնել, հենց էնպես, մռայլ,
Ուշացավ աղջիկն ու գտան…այգում…
Կախված պարանից, աչքը՝ վեր հառած:

Կինն առաքյալի՝ նոր էր ավարտել
Դպրոցն ու նոր էր հարս եկել այս տուն:
…Զոհվածին՝ վերում պիտի ավետեն,
Կինդ է գալու, երջանիկ ես դու…

Այդպես է, գուցե, լինելու հավետ,
Մեկտեղ երջանիկ չեն լինի ցածում,
Եվ նույնիսկ՝ դժբախտ: Ո՞վ է հնարել
բաժանումները, մահեր ու արցունք:

***
Մեր դավթացասում մահապարտների
Ջոկատը նետվեց մարտի մեջ ահեղ,
Կամքով աներեր ու անհատնելի,
Մտքում՝ապրելու երազ, ոչ՝ մահեր:

-Հատուցման պահն էր՝ Ավարայր դարձած,
Դաշտերը պատանք, դաշտերը՝ արձակ:

Մեր բախտը մեզնից էլի խռով էր,
Մեր վերքը էլի Քիրս ու Մռով էր,
Խինդը թե մի ծեղ, ցավը բռով էր…
Մեր մահը հեշտ էր, կյանքը զոռով էր:

-Մռավի վրա շամանդաղ իջավ,
Ամպի հետ սահուն, շատ դանդաղ իջավ,
Էդվարդը տեսավ, թե ինչպես կողքին
Ընկերը նորից երգ էր վերհիշել.
Երգը հայերի բարձր ծիծաղն է ու լացն է բարձր-
Ծիծաղը՝ հայի լացն է իր բախտի, իր վրա, կյանքի
-Թռչեի մտքով տուն…կարոտի հուզում, խոհերի գիշեր…

Երգում էր տղան , որ չվախենա,
Երգում էր՝ մահվան պաղ հայացքի դեմ,
Բայց ընկավ զարկից կույր ու անխնա,
Դեմքին դրոշմած երգող ժպիտը:

Չլացեց Մգոն. էլ արցունք չկար.
ցամաքել էին ակնաբյուրները,
Սիրտն էր կարծրացել՝ կորստից այդքան,
Ներսի արցունքը՝ տեսնում էր Վերը:

Գրպանում հետո մի նամակ գտան,
Որ ինքն էր գրել, բայց դեռ չէր ճամփել.
-Չեմ գալու, մինչև իմ պարտքը չտամ…
Հերոսի ԿՅԱՆՔԸ՝ մահով չչափել:

Էդվարդի հոգում եռաց վրեժը,
Նա առաջ մղվեց մահ-աղջամուղջին,
Արթնացավ նորից ցավի հրեշը,
Որ կործանում է հոգու մեջ ողջին,

Փամփուշտների հետ ցասումը պարպեց,
Չսարսեց ընդդեմ թուրքագունդ որջի:

Որքան զարկում էր, վերջ չկար սակայն-
Շատանում էին՝հանց Լույսի վրա գրոհող զեռուն,
Երկնում հնչում էր երգն հերոսական,
Երկինքն զգում էր հերոսի հեռուն:

-Դու ետ քաշվեցեք, պահեցեք գոտին,
Ես ինքս այստեղ, առջևում լինեմ…
…Խոսում էր բոլոր մայրերի որդին,
Երկնքում արդեն նոր կյանքի հիմն էր:

-Վիրավորներին ետ տարեք, արագ,
Եվ դիրքավորվեք, սպասեք մերոնց…
Հետո մահացու, վերջին համազարկ,
Ձյան վրա ընկած մարմին, չէ՜, մեռոն…

Արյունը ծորած, լուծվեց թանաքին՝
Մոր ճամփած վերջին, վերջին նամակի…

……………………………………………

Տղերքը հետո, մի քանի օր անց,
Գտան Էդվարդի պաղած մարմինը,
Նրանցից մեկը լալագին գոռաց,
Իսկ մեկն էլ ծխեց, զի ցավը հին էր:

…Ւսկ հայրենական տանը հերոսի,
Ամանորն էին թախծալի նշում,
Հայրը՝ ինչպես միշտ խոսում է հազիվ,
Կենացը՝ նույնն է, ոչ ոք չի հուշում:

Հարևանուհին սուրճի բաժակում
Կանխատեսում է որդու վերադարձ,
Մայրը ժպտում է՝ աչքերի խորքում
Պահելով դարձի հույսն արցունքաթաց:

-Կգա, կգրկեմ, իմ փրկիչ տղուն,
Թող երկար խոսի, սիրտը դատարկի,
Վերջերս լուռ է, և քիչ է գրում,
Կարոտ եմ նույնիսկ գրած նամակին:

Կսպասի մայրը՝անքուն բիբերում՝
վառելով կյանքի հաղթության հույսը:
-Մգոն չի գալու, ՆՐԱՆ են բերում…
Մոր աչքերի մեջ առաջին անգամ չի կարող նայել նույնիսկ Հիսուսը…



Մեղեդի Հավատի ու Հերոսապատումի

Գրկեց… բայց, ավա՜ղ, անամոք ցավից,
Երկարեց դատարկ մի տարածություն,
Հոգու մեջ նրա, աչքերում ծավի
Եղև անծաղկուն թառամածություն:
Վերհիշեց հետո, կարծես, երեկ էր՝
որդու պապաշն էր տաքացնում ձեռքում,
այս ե՞րբ մեծացան, դարձան զինվորի
սապոգներ՝ համար քառասուներկու:
-Մեզ ու՞ր ես թողնում, իմ Հիսուս որդի,
Դու իմ աշակերտ, Ուսուցիչ սակայն
Անխառն սիրո, կամքի, հավատի,
Բոլորանվեր ու հերոսական:
Ախր, ձեռքերս պարել են ուզում,
Քեզնից ծնվողին պահել են ուզում-
…Աշխարհում անթիվ հարցումներ ու կանչ,
Բայց արդարությունն անվերջ խուլականջ:
Ձգվեց, երկարեց թափորը մահվան,
Լացերով բարձր, ներսի, հարաճուն,
Ցավ կար՝ անփարատ, ողբագին ավարտ,
Ծիրան-դուդուկն էր անվերջ հառաչում:
Գերեզմանատան տարածքի վրա
մի անկուշտ, դատարկ հող է սպասում,
Իսկ հետո շիրմին՝ հերթապահ ֆրազ,
Կյանք ու մահ սեպած՝ տող է սպասում:
Մի բաժակ օղով՝ մխիթարություն,
հիշողություններ մի բաժակ օղով,
և չմոռացվող, անբառ տխրություն,
Հոգեմաշ ցավի տևական բողոք:
Իջնող երեկո, թանձրացող տանջում,
Լռության կնունք, արդար հոգեհաց,
Արդեն ներսում են Մգոյին կանչում,
արդեն իրենցն է ՆԱ անվերադարձ:
Արդեն նկար է ու հերոսագիրք,
Արդեն սրբագիր ու անգիրված է,
Բարության քարոզ՝ անգամ հրոսակին,
Դաս է հաղթության, ուրեմն՝ անանց է:
-Այդ ո՞վ է ասում ապրողն է հիշվում,
Ոչ ոք չի հիշում էլ ընկածներին,
այդպես ցորենի հատիկն է ընկնում՝
աշխարհ բերելով հացը սեղանի,
այդպես, արևը, ախ, մայր է մտնում,
առավոտ փրկած մութի զնդանից:

-Այդ ո՞վ է ասում, որ գնացողը
ու մնացողը հենց մենք չենք, որ կանք,
Զի նույն են տրված Երկինքն ու հողը,
Եվ միևնույն են մահ, խնդում, զրկանք:

***
Իրավունք չունեմ աչքս փակելու
Քո փակված աչքի բաց երազի դեմ,
Ես պիտի հավերժ քեզ հետ երազեմ,
Որ հողը նախնյաց էլ չեն լլկելու:
Այս դպրոցական աղմուկի մեջ խոլ
Ես խոնարհվում եմ դիմաքանդակիդ
Ու Անձիդ առջև՝լուռ հավատամքով,
Որ Դասը սերտեմ Քո ժամանակի,
Որ մերն է նաև, ոգեղեն թանկ է:
զի Դու ես հավերժ մեր ժամանակը:

-Դու՝ մեր նորօրյա Դավիթ ու Վարդան,
Դու արդարության զոհը անարդար:
Մենք, որ խորշում ենք դավադիր վատից.
-Մեր Լավը Դու ես:
Մենք, որ դրոշ ենք ձևում Հավատից.
-Մեր ցավը Դու ես:

Թե լի ենք եղել մենք սխրանքներով.
-Քեզմով՝ առավել:
Մեր երգ ու հնչյուն, մեղեդի գերող.
-Հո, հո, Հորովել:

Սարդարապատից պոկված զանգ ես Դու.
-Եղիցի անցյալ:
Տասնհինգ թվի հայ գանգ ես Դու.
-Եղիցի Բարձրյալ…

Դու չես մահացել, հավերժ կյանք ես Դու.
-Եղիցի, դարձյալ:
Եվ Զվարթնոցից մնացած փերթն ես.
-Բարձունքը Դու ես:

Մեր բազմադարյա ու ցաված երթն ես.
-Արցունքը Դու ես:
Արարատ լեռան հյուլենն ու շերտն ես.
-Մասունքը Դու ես:

Եվ, ահա, այդպես, խոնարվում եմ արդ
Քո առջև, Էդվարդ, իջնում եմ ծունկի,
Ինչպես խաչքարի առջև ու հպարտ,
առանց ողբալու, առանց արցունքի:

Թեպետ քեզ կյանքում չտեսա կարգին,
Եղածն էլ՝ հուշի ու վշտի խառնուրդ,
Որքան էլ ցավդ մեր ներսը խարկի,
Դու ամեն օր ես մեզ համար հառնում:

Այն ինչ գրվել է՝ որպես նվիրում,
Որպես խնկարկում անհեռու եղբոր,
Կիսատ է գիտեմ, և չունի լրում,
Ցավը չես լացի և ոչ մի ողբով:

Բայց, ինչ էլ լինի, քեզ չեն մոռանա,
Լույսի զինվոր ես՝ Բարձյալի կողքին,
Չենք դրժի երդումն ու չենք հեռանա
Մեր այս վիրավոր ու սուրբ եզերքից:

Հավատդ, Մգո, լեռները շարժեց,
Հավատդ, Մգո, մեր հավատամքն է,
Հավատդ մեր սին կյանքը հավերժեց.
ուրեմն մերն է քո մահն ու կյանքն էլ:

Մենք էլ ենք մի օր հողի փոխվելու,
Մենք էլ ենք մի օր շողի փոխվելու,

Եվ այդժամ, գուցե, հանդիպենք Երկնում.
-Եղիցի Հավատ:
Մարդն իր գործով է նոր հավատ ծնում,
-Եվ եղիցի՝ Մարդ…

Արա ԱԼՈՅԱՆ
1996 թ.
Վարդենիս




ՀԱՄԱՐԻ ԱՍՈՒՅԹԸ

Մարդիկ կան՝ այնքան ողորմելի ու չնչին են և այնքան ստրկամիտ, որ երբ անցնում են փողոցով՝ իրենց ստվերի հետ, դժվարանում ես որոշել, թե նրանցից որն է մարդ և որը՝ ստվեր:


ԱՄՍՎԱ ԱՍՈՒՅԹԸ

Ֆուտբոլում մեզ մոտ երբ դարպասապահը վատ է խաղում, հանդիսատեսները տրիբունաներից բղավում են. «Արա, տեղդ մի քար դիր, դուրս եկ...»։ Որքա՜ն խոշոր ու միջին տրամաչափի «քարացուներ» կան հայոց քաղաքական դաշտում...